Makaleler·Marka Stratejisi
Yeni Bir Ürün Kategorisi Nasıl Oluşturulur?
Ahmet Furkan Budak · Stratejik Marka Danışmanı ·
Yeni bir ürün kategorisi, mevcut rakiplerle aynı ölçütlerde yarışmak yerine müşterinin ihtiyacını farklı tanımlayan bir teklifle yeni bir talep alanı açılarak oluşturulur. Süreç, hangi sınırın yeniden çizileceğine, kategoriye hangi adın verileceğine, pazarın nasıl eğitileceğine ve öncülüğün getirdiği avantajla riskin nasıl yönetileceğine dair dört kararı içerir.
W. Chan Kim ve Renée Mauborgne, yerleşik pazarlar kârlılığını yitirdikçe şirketlerin yeni pazarlar yaratmak ve bunlardan pay almak zorunda kaldığını yazar3. Aynı yazarlara göre büyük yatırıma ve kararlılığa rağmen çoğu şirket bunu başarmakta zorlanır3. Kategori yaratmak bu yüzden hem cazip hem de disiplin isteyen bir büyüme yoludur.
Mavi okyanus yaklaşımı kategori yaratmayı nasıl açıklar?
Kim ve Mauborgne’ye göre mavi okyanus stratejisi, yeni bir pazar alanı açmak ve yeni talep yaratmak için farklılaşma ile düşük maliyetin aynı anda izlenmesidir2. Yazarların kırmızı okyanus dediği mevcut pazarlarda sektör sınırları tanımlı ve kabul görmüştür, rekabetin kuralları bilinir2. Mavi okyanuslarda ise talep paylaşılmak için savaşılmak yerine yaratılır2. Strateji, sektör sınırlarını yeniden kurarak rekabeti önemsizleştirmeyi amaçlar2. Yazarların karşılaştırmasında kırmızı okyanus stratejisi mevcut talebi kullanır ve değer ile maliyet arasında bir ödünleşim yapar2. Mavi okyanus stratejisi ise yeni talep yaratır ve bu ödünleşimi kırar2.
Yazarların 2004’te Harvard Business Review’da yayımlanan makalesi, asıl fırsatın rekabetsiz pazar alanından oluşan mavi okyanuslar yaratmak olduğunu savunur1. Makalenin temel örneği Cirque du Soleil’dir. 1984’te bir grup sokak sanatçısı tarafından kurulan şirket, sirk sektörü uzun süreli bir düşüşteyken sirki yeniden icat ederek on yılda gelirini 22 kat artırmıştır1. Gösterileri 90 şehirde yaklaşık 40 milyon kişiye ulaşmıştır1. Cirque, Ringling Bros. and Barnum & Bailey’nin bir asırdan uzun sürede ulaştığı gelire 20 yılda ulaşmıştır1.
Örnekteki yenilik, bir teknolojiden çok bir tanımdan doğar. Sirk, gerileyen bir eğlence biçimi olarak görülürken yeniden tanımlanmış ve kendi müşterisini yaratmıştır. Yeni kategori bu anlamda var olan bir ürünü daha iyi yapmanın ötesinde, müşterinin o ürüne neden ve nasıl başvurduğunu yeniden kurar.
Yeni kategori için fırsat nerede aranır?
Mevcut bir kategoride farklılaşmak, rakiplerle aynı karşılaştırma ölçütlerini kabul edip bunlardan birinde öne geçmektir. Yeni kategori ise bu ölçütlerin kendisini değiştirir. Fırsat çoğu zaman kategoriyi tanımlayan ve herkesin sorgusuz kabul ettiği varsayımlarda saklıdır.
Bu varsayımları görmek için üç soru işe yarar. Müşteri bu kategoriyi hangi işi görmek için kullanıyor ve aynı iş için başka hangi çözümlere başvuruyor? Kategoriden hiç satın almayan kitle neden uzak duruyor? Sektörün yıllardır yatırım yaptığı hangi özellik müşterinin kararında artık belirleyici olmaktan çıktı? Bu soruların cevapları, sınırın nereden yeniden çizilebileceğini gösterir.
Yeni kategori, mevcut sektörü yerinden etmek zorunda da kalmaz. Kim ve Mauborgne mavi okyanus verilerini incelediklerinde bu okyanusların bir kısmının belli ölçüde yıkım içerdiğini görmüştür7. Buna karşın çoğu, yerleşik sektörleri yıkmadan, sektör sınırlarının ötesinde tümüyle yeni talep yaratarak kurulmuştur7. Bu bulgu, kategori yaratmayı mevcut liderlerle bir çatışmadan ibaret görmenin dar bir bakış olduğunu gösterir.
Yeni kategoriye nasıl ad verilir?
Kategori adı, müşterinin yeni teklifi zihninde nereye koyacağını belirler. Ad tanıdık bir kategoriye fazla benzerse teklif eski ölçütlerle karşılaştırılır. Fazla soyut kalırsa müşteri neyle karşılaştığını anlamaz. İyi bir kategori adı yeniliği anlatacak kadar açık, eski kategoriden ayrışacak kadar farklıdır.
Adın bir pazarlama kararı olduğunu gösteren belgelenmiş örneklerden biri kividir. Zespri’nin resmî tarihine göre kiwifruit adı, Haziran 1959’da Turners & Growers şirketinden Jack Turner tarafından ABD’deki pazarlama kampanyalarını desteklemek için bulunmuştur4. Örnekte ürün aynı kalmış, ABD pazarına sunuluşu yeni bir adla kurgulanmıştır.
Kategori adı ile marka adını ayrı tutmak da yararlıdır. Kategori adı takipçilerin de kullanabileceği tanımlayıcı bir ad olur ve kategoriyi büyütür. Marka adı ise bu kategorinin içinde öncüyü ayırt eder.
Pazarı eğitmenin maliyeti nasıl yönetilir?
Yeni kategori yaratan şirket, müşteriye yeni bir ihtiyacı ya da kullanım biçimini öğretmenin maliyetini üstlenir. Bu öğretim tamamlandığında oluşan bilgi, sonradan gelen rakipler için de kullanılabilir hale gelir. Öncü, bir anlamda takipçilerinin pazar araştırmasını ve tanıtımını finanse eder.
Bu maliyeti yönetmenin yolu, yeniliği en hızlı benimseyecek dar bir başlangıç kitlesiyle işe başlamaktır. Deneme maliyetini düşüren teklifler, görünür kanıtlar ve ilk kullanıcıların deneyimi, eğitimi şirketin tek başına taşıyacağı bir yük olmaktan çıkarır. Tellis ve Golder’in kalıcı pazar liderlerinde bulduğu vizyon, sebat, bağlılık, yenilik ve varlıkları kaldıraç olarak kullanma özellikleri de bu uzun sürecin gerektirdiği nitelikleri tarif eder5.
Eğitimin ilerlediği birkaç işaretten izlenebilir. Müşterinin kategoriyi şirketin cümleleri yerine kendi kelimeleriyle tarif etmeye başlaması, kategori adıyla yapılan aramaların artması ve rakiplerin aynı adı kullanmaya başlaması bunların başında gelir. Rakiplerin gelişi bir tehdit olduğu kadar kategorinin kabul gördüğünün de kanıtıdır.
Öncü olmak avantaj mı, risk mi?
Suarez ve Lanzolla, bazı yönetim kavramlarının sezgisel çekiciliği yüzünden geçerliliğinin neredeyse sorgulanmadığını, ilk hamle avantajının da bunlardan biri olduğunu yazar6. Yöneticiler, yeni bir sektöre ya da ürün kategorisine erken girişin neredeyse aşılmaz bir üstünlük sağladığına inanır6.
Bu inancın dayandığı veriler sorunludur. 1980’lerde PIMS veri tabanına dayanan çalışmalar ortalama pazar payını öncüler için yüzde 30, erken takipçiler için yüzde 19, geç girenler için yüzde 13 civarında bulmuştur5. Tellis ve Golder, bu verilerin hayatta kalan şirketlerden toplandığını ve başarısız olanları kapsamadığını vurgular5. Tarihsel bir yöntemle yaptıkları incelemede birçok öncünün başarısız olduğunu, bugünkü liderlerin çoğunun da öncü olmadığını bulmuşlardır5.
Yeni bir kategori yaratmak, o kategoriyi kazanmayı garanti etmez. Kalıcı başarı, öncünün takipçiler geldiğinde de kategorinin tanımını, adını ve standardını elinde tutabilmesine bağlıdır. Kategoriyi açan şirket asıl rekabetin ilk kopyalar pazara çıktığında başladığını bilerek plan yaparsa, öncülüğün maliyetini bir üstünlüğe çevirebilir.
Sık sorulan sorular.
- Yeni kategori ile niş pazar arasındaki fark nedir?Niş pazar, mevcut bir kategorinin daha dar bir müşteri grubuna hizmet eden bölümüdür ve aynı karşılaştırma ölçütlerini paylaşır. Yeni kategori ise müşteriye kendi ölçütlerini getirir ve ihtiyacı daha önce tanımlanmamış bir biçimde karşılar.
- Kategori yaratmak için yeni bir teknoloji gerekir mi?Gerekmez. Cirque du Soleil örneği, yeni kategorinin mevcut bir eğlence biçiminin yeniden tanımlanmasıyla da kurulabildiğini gösterir1. Teknoloji yeni kategoriyi mümkün kılabilir, fakat kategoriyi kuran müşterinin ihtiyacının yeniden tarif edilmesidir.
- Küçük bir şirket yeni kategori yaratabilir mi?Yaratabilir. Belirleyici olan, pazarı eğitme maliyetini taşıyabilecek dar bir başlangıç kitlesi seçmek ve takipçiler gelmeden önce kategorinin tanımını sahiplenecek bir konuma ulaşmaktır.
Konuyla ilgili yazılar.
- Emtialaşma tuzağından çıkış. Mevcut kategoride kalarak hizmet, paket, kanal ve markayla ayrışma yollarını anlatır.
- Bir markanın yeni bir ürün kategorisine girişi. Var olan başka bir kategoriye marka genişlemesiyle girmenin koşullarını inceler.
- Kalabalık bir kategoride ikinci olmak. Yerleşik bir liderin karşısında konum aramanın güçlüğünü tartışır.
- Zihinde bir kelimeye sahip olmak. Kategori adıyla marka arasında kurulan zihinsel bağın önemini açıklar.
- Challenger brand kavramı. Kaynakları sınırlı markaların kuralları değiştirerek büyüme biçimlerini ele alır.
Kaynakça
- 1.W. Chan Kim ve Renée Mauborgne, “Blue Ocean Strategy”, Harvard Business Review, 2004. hbr.org
- 2.W. Chan Kim ve Renée Mauborgne, “What is Blue Ocean Strategy?”, Blue Ocean Strategy, t.y. blueoceanstrategy.com
- 3.W. Chan Kim ve Renée Mauborgne, “Red Ocean Traps”, Harvard Business Review, 2015. hbr.org
- 4.Zespri International, “Our history”, Zespri, t.y. zespri.com
- 5.Gerard J. Tellis ve Peter N. Golder, “First to Market, First to Fail? Real Causes of Enduring Market Leadership”, MIT Sloan Management Review, 1996. sloanreview.mit.edu
- 6.Fernando F. Suarez ve Gianvito Lanzolla, “The Half-Truth of First-Mover Advantage”, Harvard Business Review, 2005. hbr.org
- 7.W. Chan Kim ve Renée Mauborgne, “Nondisruptive Creation: Rethinking Innovation and Growth”, MIT Sloan Management Review, 2019. sloanreview.mit.edu
Danışmanlık
Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.
Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.
Diğer Yazılar

