Makaleler·Marka Konumlandırma
Markalar Emtialaşma Tuzağından Nasıl Çıkar?
Ahmet Furkan Budak · Stratejik Marka Danışmanı ·
Emtialaşma (commoditization), müşterinin bir kategorideki ürünleri birbirinin yerine geçebilir görmesi ve tercihini fiyata göre yapmasıdır. Markalar bu tuzaktan, ürünün çevresinde rakiplerin kolayca kopyalayamayacağı bir fark kurarak çıkar. Bu farkın kurulabileceği dört alan hizmet, paket, kanal ve markanın kendisidir.
Theodore Levitt, 1980’de Harvard Business Review’da yayımlanan makalesinde emtia diye bir şey olmadığını, tüm mal ve hizmetlerin farklılaştırılabileceğini savunur1. Levitt’e göre yaygın varsayımın tersine bu tez, endüstriyel mal ve hizmetler için tüketici mallarından daha da geçerlidir1. Bu bakışla emtialaşma, ürünün doğasından çok yönetim kararlarının bir sonucudur.
Emtialaşmanın belirtileri nelerdir?
Reimann, Schilke ve Thomas, emtialaşmayı ürünlerin giderek benzeşmesi, müşterilerin fiyata daha duyarlı hale gelmesi, geçiş maliyetlerinin düşmesi ve sektörün durağanlaşmasıyla tanımlar2. Yazarlar bu tanımı saha görüşmeleri ve on sektörden 141 şirketle yapılan bir anketle sınamıştır2.
Bu dört özellik şirketin günlük işleyişinde somut işaretler verir. Satış görüşmeleri fiyatla başlayıp fiyatla biter. Alıcılar teknik şartnameyle ihale açar ve marka adı karar tutanağında anılmaz. Rakiplerin ürün açıklamaları birbirine benzemeye başlar, pazar payı korunurken kâr marjı erir. Bu işaretler birlikte görüldüğünde fark, müşterinin gözünde çoktan silinmiştir.
Yeni Zelanda kivi sektörünün 1980’lerdeki durumu bu sürecin belgelenmiş bir örneğidir. Zespri’nin resmî tarihine göre bu dönemde başka ülkeler de kivi yetiştirmeye başladı ve ihracat pazarlarında rekabet arttı3. Yeni Zelandalı üreticiler birbirleriyle rekabete girdi ve fiyat savaşı kârlılığı düşürdü3. 1987’de üreticilerin yüzde 91’i zarar ediyordu3.
Hizmet emtia ürünü nasıl farklılaştırır?
Ürün benzeştiğinde fark çoğu zaman ürünün etrafındaki ilişkide kurulur. Reimann ve arkadaşlarının bulgularına göre emtialaşma arttıkça operasyonel mükemmellik ve ürün liderliğinin etkisi azalır, müşteri yakınlığı (customer intimacy) ise daha belirleyici hale gelir2. En verimli üretici ya da en yenilikçi ürün olmak bu pazarlarda yeterli kalmaz. Müşteriyi en iyi tanıyan ve onun işini kolaylaştıran tedarikçi öne geçer.
Hizmet farkı özellikle işletmeler arası (B2B) pazarlarda geniş bir alan sunar. Teslim süresine bağlılık, teknik danışmanlık, stok yönetimine destek, kullanım eğitimi ve düzenli raporlama, aynı ürünü satan iki tedarikçiyi müşterinin gözünde ayırır. Levitt’in endüstriyel ürünlerin daha da farklılaştırılabilir olduğu tezi bu alanlarda somutlaşır1.
Hizmet farkının gücü, kopyalanmasının zor olmasından gelir. Bir ürün özelliği birkaç ayda taklit edilebilir, müşterinin süreçlerine yerleşmiş bir hizmet ilişkisi ise zaman, veri ve güven birikimi ister. Bu birikim müşterinin tedarikçi değiştirme maliyetini yükseltir ve emtialaşmanın tanımındaki düşük geçiş maliyetini tersine çevirir2.
Paket ve kanal nasıl fark yaratır?
Paket, ürünün satış noktasında konuşan yüzüdür. Narenciye gibi ayırt edilmesi zor bir üründe Sunkist, ambalajı ve satış noktasını bilgi taşıyan araçlara dönüştürür. 1893’te kurulan ve 2023 itibarıyla 1.500’den fazla üreticiden oluşan kooperatif, ilk reklamını Mart 1908’de yayımlamıştı4. Şirketin araştırmasına göre narenciye alıcıları meyvenin nerede yetiştiğini ve nasıl toplandığını bilmeye değer veriyor4.
Sunkist bu bulguya, üreticileri tanıtan satış noktası malzemeleri ve etkileşimli mağaza içi teşhirlerle cevap verdi4. Yeni ambalaj tasarımı tüketicilerle test edildi ve anket katılımcıları bu ambalajı satın alacaklarını söyledi4. Paket burada korumanın ötesinde kökeni, üreticiyi ve çeşidi anlatan bir iletişim yüzeyi olarak çalışır.
Kanal farkı, ürünün nerede ve nasıl satıldığıyla ilgilidir. Rakiplerin aynı raflarda aynı fiyat etiketleriyle durduğu bir kategoride doğrudan satış, abonelik, uzman bayi ağı ya da mağaza içinde ayrılmış bir alan, karşılaştırmanın koşullarını değiştirir. Müşteri ürünü bir fiyat listesinde görmek yerine bir deneyimin içinde bulduğunda, fiyat tek ölçüt olmaktan çıkar.
Emtia kategorisinde marka nasıl kurulur?
Zespri, emtialaşmadan markayla çıkışın iyi belgelenmiş bir örneğidir. Yeni Zelandalı üreticiler 1988’de tek kanallı ihracat sistemine geçmeye oy verdi3. Kurulan pazarlama kurulu ortak kalite standartları koydu, yeni pazarlar açtı ve araştırma geliştirmeye yatırım yaptı3. 1997’de kurulun adı değiştirildi ve Zespri International Limited kuruldu3.
Marka adı bu dönüşümü tek başına taşımadı. Üreticilere 1995’te sunulan ve ilk kez 1998’de ihraç edilen altın kivi çeşidi, markaya ürün düzeyinde bir fark kazandırdı3. Zespri bugün Yeni Zelanda dışında yetişen meyvenin de kendi standartlarını karşılamasını ve premium marka vaadini korumasını şart koşar3. Örnek, emtia kategorisinde markanın ortak standart, tek bir pazar sesi ve sürekli ürün yeniliğinin birleşimiyle kurulduğunu gösterir.
Dört alandan hangisinin öne alınacağı, müşterinin satın alma sürecinde en çok zorlandığı noktaya bağlıdır. Teslimat ve teknik destek sorunu yaşayan bir alıcıya hizmet farkı, ürünü rafta ayırt edemeyen bir tüketiciye paket farkı daha hızlı ulaşır. Benzer fiyat listeleri arasında karar veremeyen müşteriye ise kanal farkı yol gösterir. Marka bu farkların hepsini tek bir adın altında toplayarak kalıcı hale getirir.
Bölgesel itibar Türkiye’deki üreticilere ne sağlar?
Emtia niteliğindeki birçok ürün için ilk farklılaşma kaynağı, ürünün geldiği yerdir. Belirli bir bölgenin iklimi, toprağı ya da üretim geleneğiyle anılan ürünler, tüketicinin zihninde kategori ortalamasından ayrışan bir kalite beklentisi taşır. Malatya’nın kayısıyla, Aydın’ın incirle anılması bu birikimin tanıdık örnekleridir. Bu beklenti, bölgedeki bütün üreticilerin ortak sermayesidir.
Bölgesel itibar ortak bir kalkandır ve tek bir firmanın markasının yerini tutmaz. Aynı bölgenin adını taşıyan onlarca üretici, rafta yine birbiriyle fiyat üzerinden yarışabilir. Bu yüzden bölgenin ünü, firmanın üzerine kendi standardını, ambalajını ve kanal tercihlerini ekleyeceği bir başlangıç noktası olarak görülmelidir.
Emtialaşma çoğu zaman pazarın dayattığı bir kader gibi görünür. Kivi, narenciye, incir ve kayısı gibi ürünlerin hikâyesi ise en sıradan görünen ürünün bile standart, bilgi, kanal ve ortak bir adla yeniden ayırt edilebildiğini gösterir. Fiyat savaşından çıkışın ilk adımı, müşterinin aslında neyi satın aldığını üründen daha geniş bir çerçevede yeniden tanımlamaktır.
Konuyla ilgili yazılar.
- Marka farklılaşması. Rakiplerden ayrışmanın stratejik çerçevesini ve uygulama alanlarını bütünüyle anlatır.
- Yeni bir ürün kategorisi oluşturmak. Mevcut kategoride ayrışmak yerine yeni bir kategori kurma seçeneğini inceler.
- Ambalajın satın alma kararına etkisi. Paketin rafta fark edilme ve iletişim işlevini ayrıntılandırır.
- B2B şirketlerde güçlü marka. Hizmet ve ilişkiyle farklılaşmanın kurumsal pazarlardaki yerini ele alır.
- Kalabalık bir kategoride ikinci olmak. Benzer rakiplerle dolu pazarlarda konum seçmenin güçlüğünü tartışır.
Kaynakça
- 1.Theodore Levitt, “Marketing Success Through Differentiation, of Anything”, Harvard Business Review, 1980. hbr.org
- 2.Martin Reimann, Oliver Schilke ve Jacquelyn S. Thomas, “Toward an understanding of industry commoditization: Its nature and role in evolving marketing competition”, International Journal of Research in Marketing (IDEAS RePEc kaydı), 2010. ideas.repec.org
- 3.Zespri International, “Our history”, Zespri, t.y. zespri.com
- 4.Sunkist Growers, “Sunkist Celebrates 130 Years as a Grower-Owned Cooperative with National Sunkist Citrus Day”, basın bülteni, 2023. sunkist.com
Danışmanlık
Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.
Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.
Diğer Yazılar

