Makaleler·Marka Konumlandırma
Challenger Brand Nedir ve Nasıl Büyür?
Ahmet Furkan Budak · Stratejik Marka Danışmanı ·
Challenger brand, yani meydan okuyan marka, iş hedefleri sahip olduğu geleneksel kaynaklardan büyük olan ve bu açığı kapatmak için cesur bir adım atmaya hazır markadır1. Bu tanım pazar sırasına dayanmaz. Bir kategoride ikinci, üçüncü ya da yirmi beşinci olmak tek başına bir markayı challenger yapmaz1. Meydan okuyan marka, neye itiraz ettiğini netleştirerek, kıt kaynağını birkaç kararda toplayarak ve çekirdek kitlesinin ötesindeki alıcılara ulaşarak büyür.
Kavramın yönetim açısından değeri, küçüklüğü bir dezavantaj listesinden çıkarıp bir strateji sorusuna çevirmesidir. Yönetimin sorusu “liderden nasıl daha büyük oluruz” yerine “bu kategoride neyin değişmesi gerekiyor” biçimini alır.
Challenger brand kavramı nereden geliyor?
Kavramın kaynağı Adam Morgan’ın Eating the Big Fish kitabıdır. Yayıncının yazar tanıtımına göre Morgan, meydan okuyan marka stratejisinde uzmanlaşmış eatbigfish danışmanlığının ortağıdır3. eatbigfish de challenger brand terimini bu kitapla popülerleştirdiğini ve tanımladığını belirtir1.
Kitap, başarılı meydan okuyan markaların davranışını sekiz ilke üzerinden anlatır3. İlk ilke akıllı saflık (intelligent naivety), ikincisi ise deniz feneri kimliği (lighthouse identity) kurmaktır3. Mart 2009’da yayımlanan genişletilmiş ikinci baskı, iki yeni bölüm ve on iki tür meydan okuyan markadan oluşan yeni bir sınıflandırma ekledi3. Kitabın son kısmındaki bir bölüm, meydan okumayı bir zihin durumu olarak tanımlar ve bir numarada kalmanın iki numara gibi düşünmeyi gerektirdiğini savunur3. Bu başlık, kavramın küçük markalara ayrılmış bir taktik listesinden çok, her ölçekte uygulanabilen bir tutum olarak kurgulandığını gösterir.
Meydan okuyan marka ile pazardaki ikinci marka aynı şey mi?
eatbigfish’e göre tarihsel olarak en yaygın challenger anlatısı, pazar liderine karşı savaşan küçük markanın hikâyesiydi1. Kurum, bu anlatının artık en yaygın ya da en başarılı strateji olmadığını söyler1. Bugünün en güçlü örnekleri, kime meydan okuduklarından çok neye meydan okuduklarını açıkça anlatır1.
Kurumun verdiği örneklerde Lemonade insanların sigortayla kurduğu tarihsel ilişkiye, Tony’s Chocolonely ise çikolata kategorisinin etiğine itiraz eder2. Xiaomi en iyi teknolojinin neden pahalı olması gerektiğini sorgular2. Oatly, hayvansal süt gibi sevilen ve köklü bir kültürel normun bugüne uygun olup olmadığını tartışmaya açar2. Back Market’in hedefi de teknoloji dünyasındaki sürekli yükseltme ve planlı eskitme kültürüdür1.
Bu ayrımın pratik bir karşılığı vardır. Meydan okumanın hedefi bir rakip olduğunda strateji o rakibin hamlelerine bağımlı kalır. Rakip fiyatını ya da dilini değiştirdiğinde anlatı boşa düşer. Hedef bir kategori alışkanlığı olduğunda ise marka kendi gündemini rakipten bağımsız biçimde kurabilir. eatbigfish’e göre bu tutum yeni, küçük ya da niş markalarla sınırlı kalmaz1.
Hangi meydan okuyan marka tipleri var?
eatbigfish, medya ajansı PHD ile birlikte hazırladığı Overthrow kitabında on farklı meydan okuma hikâyesi tanımlar2. Atak küçük (feisty underdog), kendini küçüğe karşı büyük ya da iyiye karşı kötü gibi ikili bir mücadelenin içinde konumlar2. Misyoner (missionary), dünyada bozuk ya da adaletsiz gördüğü bir şeyi değiştirmek için vardır2. Bu tipin inandırıcılığı bir ana sayfa beyanından çok, inanç uyandıran eylemlerden gelir2.
Saygısız asi (irreverent maverick), mizah ve zaman zaman şok taktikleriyle kategorideki rehaveti sarsar2. Onun sermayesi zihinsel belirginlik (salience), konuşulma ve medya ilgisidir2. Demokratikleştirici (democratiser), azınlığa ait olanı alıp çoğunluğa sunar2. Yerel kahraman (local hero) ise uluslararası pazar liderine karşı yerel ihtiyaçları, kültürü ve insanları savunur2. Yeni kuşak (next generation) tipi, mevcut lideri geçmiş bir dönem için kusursuz olan bir seçenek olarak konumlar2.
Yerel kahraman tipi, küresel markalarla aynı rafı paylaşan Türk markaları için ayrıca düşünülmeye değer. Yine de bu tipler bir seçim menüsü gibi okunmamalıdır. Her tip, markanın gerçekte taşıdığı bir gerilimi adlandırmaya yarar. Ürün, kültür ve davranış bu gerilimi desteklemediğinde seçilen anlatı bir kostüme dönüşür. Kurumun atak küçük tipi için koyduğu şart da budur, Davut konumu tam bir sahicilikle taşınmalıdır2.
Sınırlı kaynakla bir meydan okuyan marka nasıl büyür?
Morgan’ın sekiz ilkesinden ikisi doğrudan kaynak sorusuna değinir. Beşinci ilkenin adı fedakârlık (sacrifice), altıncısınınki ise aşırı bağlılıktır (overcommit)3. Birlikte okunduklarında kaynak sınırlılığına verilen cevap belirginleşir. Az kaynağı olan bir marka her alanda lideri izleyemez. Bunun yerine bazı alanlardan bilerek vazgeçer ve seçtiği alanlarda liderden daha görünür olmaya çalışır.
Büyümenin nereden geleceği sorusunda pazarlama biliminin kanıtı daha nettir. Ehrenberg-Bass Enstitüsü’nün aktardığı çifte risk yasasına (double jeopardy law) göre küçük paylı markaların iki kez zarar görmesi olağandır4. Bu markaların hem daha az kullanıcısı vardır hem de bu kullanıcılar daha az sadıktır4. Rapor buradan stratejik bir sonuç çıkarır ve sadakati tek odak yapan bir yaklaşımla sürdürülebilir büyümenin mümkün olmadığını söyler4. Önerilen yol, müşteri olmayanların markayı düşünmesini, bulmasını ve satın almasını kolaylaştıran zihinsel ve fiziksel erişilebilirliği (mental and physical availability) inşa etmektir4.
Bu bulgu meydan okuyan markalar için bir uyarı taşır. Tutkulu bir çekirdek kitle değerli bir başlangıçtır. Büyüme ise markayı henüz tanımayan geniş alıcı kitlesine ulaşmaktan gelir. Meydan okuma anlatısının asıl işlevi, kategoriyle az ilgilenen alıcının da markayı fark etmesini ve hatırlamasını sağlamaktır.
Dollar Shave Club örneği neyi gösterir?
Unilever’in açıklamasına göre Dollar Shave Club, 2011’de kurulmuş ve kaliteli, uygun fiyatlı tıraş bıçaklarını doğrudan tüketicinin kapısına gönderen bir erkek bakım markasıdır6. Markanın getirdiği yenilik bir ürün özelliğinden çok bir satın alma modeliydi. Unilever, 20 Temmuz 2016’da markayı satın almak için anlaşma imzaladığını duyurdu ve onu doğrudan tüketiciye satış (direct-to-consumer) kanalında kategori lideri olarak tanımladı5.
Ekim 2023’te Unilever, markayı ABD merkezli özel sermaye şirketi Nexus Capital Management’a sattığını ve yüzde 35’lik azınlık payını koruyacağını açıkladı6. Alıcı şirket markanın öncü doğrudan satış modelini öne çıkardı6. Markanın yöneticileri ise yeni ortaklığı “meydan okuyan markamıza” yapılan bir yatırım olarak nitelendirdi6.
Örnek iki noktayı birlikte gösterir. Meydan okuyan marka kimliği sahibin büyüklüğüne bağlı kalmaz, çünkü marka küresel bir grubun içinde yedi yıl geçirdikten sonra da kendini bu sözcükle tanımlıyordu. Ayrıca bir meydan okuma, büyük bir grubun öncelikleriyle her zaman örtüşmez. Unilever satışı, portföyünü temel büyüme alanlarına kaydırma adımı olarak açıkladı6.
Meydan okuma hangi durumda gücünü kaybeder?
eatbigfish, pazarlamacıların sık düştüğü bir eğilime dikkat çeker. Yeni teknolojik çözümler, konferans moda sözcükleri ya da markayı ihmal eden performans pazarlaması, liderden farklılaşmayı sağlayan ayırt ediciliğin önüne geçer2. Kuruma göre bir pazar lideri aynılaşmaya doğru sürüklenmeyi göze alabilir, meydan okuyan marka alamaz2.
Gücü azaltan ikinci etken, söylem ile davranış arasındaki açıktır. Misyoner tipinin inandırıcılığını eylemlere bağlayan ölçüt, diğer tipler için de geçerli bir sınavdır. Üçüncü etken büyümenin kendisidir. Marka büyüdükçe karar süreçleri ağırlaşır ve ilk dönemdeki keskinlik yumuşar. Morgan’ın bir numarada kalmak için iki numara gibi düşünme önerisi bu riske karşı bir hatırlatma olarak okunabilir.
Meydan okuyan marka olmak bir pazar payı tanımından çok bir disiplin tercihidir. Neye itiraz ettiğini tek cümleyle söyleyebilen, kaynağını o itirazın etrafında toplayan ve hayran kitlesinin ötesine ulaşan marka büyür. İtirazını kaybeden marka ise lider olmadan liderin bir kopyasına dönüşür.
Sık sorulan sorular.
- Challenger brand yaklaşımı B2B şirketlerde de işe yarar mı?Ehrenberg-Bass Enstitüsü’nün raporu, çifte risk örüntüsünü İngiltere’de ticari bankacılık ve ABD’de ticari sigorta verilerinde gösterir. Rapor, beton tedariki ve uçak alımı üzerine yayımlanmış çalışmaları da aktarır4. Bu nedenle küçük bir B2B markası için de büyümenin ana yolu daha fazla müşteriye ulaşmaktır. Meydan okuma anlatısı bu erişimi kolaylaştıran bir araç olarak kullanılabilir.
- Meydan okuyan bir marka rakibinin adını anmalı mı?eatbigfish’e göre meydan okuyan markaların çok azı kategorideki başka bir markayı açıkça hedef alır2. Rakibi adıyla anmak atak küçük tipinde işe yarayabilir. Bu tercih, markanın Davut konumunu inandırıcı biçimde taşıyabildiği durumlarla sınırlı tutulmalıdır.
- Pazar lideri olan bir marka challenger kalabilir mi?Tanım pazar sırasına bağlı olmadığı için liderlik bu tutumu kendiliğinden bitirmez1. Tutumu bitiren, markanın itiraz ettiği şeyi unutması ve kategorinin yerleşik alışkanlıklarını benimsemesidir.
Konuyla ilgili yazılar.
- Kalabalık bir kategoride ikinci olmanın zorluğu. Lidere benzeyip fiyatla öne geçmeye çalışmanın neden sürdürülemediğini ve yeni bir alan açmanın mantığını anlatır.
- Yeni bir ürün kategorisi oluşturmak. Meydan okumayı yeni bir kategori kurmaya taşımak isteyen markalar için yöntemi ele alır.
- Marka farklılaşması rehberi. Ayırt ediciliğin hangi alanlarda kurulabileceğini sistemli biçimde gösterir.
- Marka konumlandırmasının rekabet gücüne etkisi. Seçilen meydan okuma anlatısının konumlandırma kararlarına nasıl bağlandığını açıklar.
- Emtialaşma tuzağından çıkmanın yolları. Fiyat rekabetine sıkışmış kategorilerde farklılaşma alanlarını tartışır.
Kaynakça
- 1.eatbigfish, “What is a Challenger Brand?”, eatbigfish.com, t.y. eatbigfish.com
- 2.eatbigfish, “Ten types of challenger brands: how to tell your story”, eatbigfish.com, t.y. eatbigfish.com
- 3.Adam Morgan, “Eating the Big Fish: How Challenger Brands Can Compete Against Brand Leaders, Second Edition”, Wiley-VCH, 2009. wiley-vch.de
- 4.Jenni Romaniuk, John Dawes ve Sahar Faghidno, “The Double Jeopardy Law in B2B Shows the Way to Grow”, Ehrenberg-Bass Institute ve LinkedIn B2B Institute, 2021. business.linkedin.com
- 5.Unilever PLC, “Form 6-K, 2nd Quarter Results 2016”, U.S. Securities and Exchange Commission, 2016. sec.gov
- 6.Unilever, “Unilever announces the sale of Dollar Shave Club”, unilever.com, 2023. unilever.com
Danışmanlık
Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.
Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.
Diğer Yazılar

