Makaleler·Müşteri Deneyimi
Müşteri Deneyimi Marka Tercihini Nasıl Etkiler?
Ahmet Furkan Budak · Stratejik Marka Danışmanı ·
Müşteri deneyimi marka tercihini, insanların bir markayla yaşadıklarını nasıl hatırladığı üzerinden etkiler. Bir sonraki satın alma anında müşteri, reklamdaki vaatlerden çok kendi yaşadığı anların hafızadaki izine başvurur. Araştırmalar, marka deneyiminin memnuniyet ve sadakati doğrudan etkilediğini ve geçmiş deneyim kalitesinin gelecekteki harcamayla güçlü biçimde ilişkili olduğunu gösteriyor1, 5.
Bu nedenle deneyim, iletişim ekibinin tek başına yönetebileceği bir alan olmaktan çıkar. Hangi anın akılda kalacağı, hangi temas noktasının kimin sorumluluğunda olduğu ve müşteriden ne kadar çaba istendiği, tercihi reklam bütçesinden daha kalıcı biçimde şekillendirir.
Marka deneyimi (brand experience) neyi kapsar?
Brakus, Schmitt ve Zarantonello, marka deneyimini markanın tasarımı, kimliği, ambalajı, iletişimi ve fiziksel ortamı gibi uyaranların uyandırdığı duyum, duygu, düşünce ve davranışsal tepkiler olarak tanımlar1. Yazarların geliştirdiği ölçek duyusal, duygusal, zihinsel ve davranışsal olmak üzere dört boyuttan oluşur. Altı ayrı çalışmada bu ölçeğin marka bağlılığı, marka kişiliği ve müşteri hayranlığı gibi ölçülerden ayrışan bir yapıyı yakaladığı görülmüştür1.
Tanımın yönetim açısından değeri genişliğindedir. Deneyim ürünün kullanıldığı anla sınırlı kalmaz; ambalajın açılması, bir faturanın okunması ya da mağazadaki ses düzeyi de aynı hafızaya yazılır. Araştırmacılar, marka deneyiminin memnuniyeti ve sadakati hem doğrudan hem de marka kişiliği çağrışımları aracılığıyla etkilediğini bulmuştur1. Bu ikinci yol, deneyimin müşterinin zihnindeki marka karakterini de biçimlendirdiğini gösterir.
Temas noktaları deneyimi nasıl biçimlendirir?
Lemon ve Verhoef, müşteri deneyimi literatürünü derledikleri çalışmada müşterilerin şirketlerle çok sayıda kanal ve medyada, sayısız temas noktası üzerinden etkileşime girdiğini vurgular2. Yazarlara göre deneyimler giderek daha sosyal bir nitelik kazanmaktadır. Olumlu bir deneyim üretmek de birden fazla iş fonksiyonunun, hatta dış ortakların birlikte çalışmasını gerektirir2.
Bu tespit, temas noktalarının önemli bir bölümünün pazarlama ekibinin denetimi dışında kaldığını hatırlatır. Kargo şirketinin teslimat biçimi, bayinin tavrı ya da diğer müşterilerin paylaştığı yorumlar markanın deneyimine doğrudan dahildir. Bu yüzden temas noktası haritasının bir sorumluluk haritası olarak da çizilmesi gerekir. Her anın bir sahibi olmadığında, en kırılgan anlar kimsenin önceliği haline gelmez.
Müşteri bir deneyimin hangi anlarını hatırlar?
Daniel Kahneman, 2002 Nobel konuşmasında kolonoskopi hastalarıyla yapılan bir çalışmayı aktarır3. Hastalar işlem boyunca her dakika hissettikleri acının şiddetini bildirmiş, ardından deneyimin tamamını değerlendirmiştir. İşlem süresi 4 ile 66 dakika arasında değişse de süre ile genel değerlendirme arasındaki korelasyon .03 düzeyinde kalmıştır3. Genel değerlendirme ise acının en yüksek olduğu an ile bitişten hemen önceki anın ortalamasıyla güçlü bir ilişki göstermiştir3.
İzleyen randomize deneyde hastaların yarısında alet işlem bitince hemen çıkarılmamış, yaklaşık bir dakika sabit bırakılmıştır3. Bu ek süre rahatsız ediciydi, ancak işlemin şiddetli bir acıyla bitmesini önlüyordu. Bu koşuldaki hastalar deneyimi kontrol grubuna göre anlamlı ölçüde daha olumlu değerlendirmiştir3. Zirve ve son anı etkisi (peak-end rule) olarak anılan bu örüntü, hatıranın deneyimin toplamından farklı işlediğini gösterir.
Chase ve Dasu bu bulguları hizmet yönetimine taşır. Onlara göre insanlar bir deneyimi film gibi hatırlamaz, birkaç fotoğraf karesi gibi hatırlar4. Genel yargı gidişatın yönüne, en yüksek ve en düşük anlara ve bitişe dayanır. Kötü bir bitiş de çoğu zaman deneyimin bütününe dair hatırayı belirler4.
Deneyim tekrar satın almayı ne ölçüde belirler?
Peter Kriss’in aktardığı analiz, cirosu bir milyar doları aşan iki küresel şirketin deneyim ve gelir verilerine dayanır5. İşlem temelli şirkette diğer etkenler kontrol edildiğinde, en iyi deneyimi yaşamış müşteriler en kötü deneyimi yaşayanlardan yüzde 140 daha fazla harcamıştır5. Abonelik temelli şirkette en kötü deneyimi bildiren üyenin bir yıl sonra üyeliğini sürdürme olasılığı yüzde 43, en yüksek iki puandan birini verenin ise yüzde 74’tür5.
Deneyimin etkisi her yönde aynı ağırlıkta çalışmaz. Dixon, Freeman ve Toman’ın 75 binden fazla müşteriyle yürüttüğü araştırmada, beklentileri aşmak sadakati ihtiyacı karşılamaya göre çok az artırmıştır6. Sadakati asıl besleyen, müşterinin sorununu çözdürmek için harcadığı çabanın azalmasıdır. Buna karşın görüşülen 100 hizmet yöneticisinden 89’u temel stratejisinin beklentiyi aşmak olduğunu söylemiştir6. Şirketlerin kaynak ayırdığı yer ile müşterinin sadakat kararını verdiği yer arasında belirgin bir mesafe vardır.
Deneyim tasarımında hangi yönetim kararları öne çıkar?
Chase ve Dasu bu psikolojiden beş işletme ilkesi çıkarır4. Güçlü bitirmek, kötü deneyimleri sürecin başına almak, hoş anları bölüp hoş olmayanları tek aşamada toplamak, müşteriye seçim hakkı tanıyarak bağlılık kurmak ve ritüellere sadık kalmak bu ilkelerin özüdür4. Bu ilkeler bütçe dağılımını doğrudan etkiler. Kaynağı her ana eşit dağıtmak yerine bitiş anlarına ve zirve yaratabilecek anlara yönlendirmek, aynı harcamayla daha olumlu bir hatıra bırakır.
İkinci karar ölçümle ilgilidir. Dixon ve arkadaşları, temsilcilerin tekrar arama ihtiyacını önceden görüp gidermesini ve müşterinin kanal değiştirme zorunluluğunu azaltmasını önerir6. Memnuniyet puanının yanında müşterinin harcadığı çabayı izleyen bir gösterge, sadakati tehdit eden noktaları daha erken ortaya çıkarır. Üçüncü karar sahipliktir. Deneyimin ortak bir hedef haline gelmesi için satış, operasyon ve müşteri hizmetlerinin aynı göstergelere bağlanması gerekir.
Marka tercihi, müşterinin hafızasında kalan birkaç anın toplamı üzerine kurulur. Bu anları tesadüfe bırakan bir şirket, reklamla kazandığı ilgiyi deneyimde kaybeder. Bitişi, çabayı ve sorumluluğu bilinçli biçimde tasarlayan şirket ise her etkileşimde tercihi yeniden kazanma şansı elde eder. Deneyimi bir maliyet kalemi yerine markanın en inandırıcı iletişim kanalı olarak yönetmek, bu yüzden pazarlamanın ötesinde bir şirket stratejisi kararıdır.
Sık sorulan sorular.
- Müşteri deneyimi ile müşteri hizmetleri arasındaki fark nedir?Müşteri hizmetleri, deneyimi oluşturan temas noktalarından biridir. Deneyim ise ilk reklamdan teslimata, faturadan satış sonrası desteğe kadar markayla kurulan bütün etkileşimlerin müşteride bıraktığı izi kapsar.
- Müşteri deneyimi hangi verilerle izlenir?Anket puanları tek başına yeterli bilgi vermez. Aynı müşterinin deneyim puanını sonraki dönemdeki harcaması ve elde tutulma verisiyle eşleştirmek, deneyimin gelire etkisini görünür kılar5.
- Küçük bir işletme deneyim tasarımına nereden başlamalı?En verimli başlangıç noktaları, müşterinin en çok çaba harcadığı adım ile deneyimin bittiği andır. Sınırlı bütçeyle hatırayı en çok etkileyen iyileştirmeler çoğunlukla bu iki noktada yapılır.
Konuyla ilgili yazılar.
- müşteri algısının nasıl ölçüldüğü. Deneyimin algıda bıraktığı izi ölçmek için kullanılan yöntemleri tanıtır.
- mağaza deneyiminin marka algısına etkisi. Fiziksel ortamın deneyimdeki payını ayrıntılı biçimde ele alır.
- müşteri kaybını azaltmanın yolları. Kötü deneyimin yol açtığı kayıpları erken fark etmenin yöntemlerini anlatır.
- insanların hissettiklerini umursaması üzerine. Duygunun satın alma kararındaki yerine kısa ve düşündürücü bir bakış sunar.
Kaynakça
- 1.J. Joško Brakus, Bernd H. Schmitt, Lia Zarantonello, “Brand Experience: What Is It? How Is It Measured? Does It Affect Loyalty?”, Journal of Marketing (University of Roehampton araştırma deposu), 2009. pure.roehampton.ac.uk
- 2.Katherine N. Lemon, Peter C. Verhoef, “Understanding Customer Experience Throughout the Customer Journey”, Journal of Marketing (University of Groningen araştırma portalı), 2016. research.rug.nl
- 3.Daniel Kahneman, “Maps of Bounded Rationality: A Perspective on Intuitive Judgment and Choice”, Nobel Prize Lecture, NobelPrize.org, 2002. nobelprize.org
- 4.Richard B. Chase, Sriram Dasu, “Want to Perfect Your Company’s Service? Use Behavioral Science”, Harvard Business Review, 2001. hbr.org
- 5.Peter Kriss, “The Value of Customer Experience, Quantified”, Harvard Business Review, 2014. hbr.org
- 6.Matthew Dixon, Karen Freeman, Nick Toman, “Stop Trying to Delight Your Customers”, Harvard Business Review, 2010. hbr.org
Danışmanlık
Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.
Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.
Diğer Yazılar

