Ahmet Furkan Budak — Stratejik Marka Danışmanı

Makaleler·Pazarlama Ölçümü

Müşteri Algısı Nasıl Ölçülür?

· Stratejik Marka Danışmanı ·

Müşteri algısı, markanın müşterinin zihninde hangi özelliklerle ve hangi durumlarla ilişkilendirildiğini, bu bağların ne kadar yaygın olduğunu ve rakiplere göre nerede durduğunu gösteren yöntemlerin birlikte kullanılmasıyla ölçülür. Nitel görüşmeler çağrışımları keşfeder, anket ölçekleri onları sayıya döker, sosyal dinleme değişimi sürekli izler, algı haritası ise tabloyu rakiplerle birlikte gösterir. Her yöntem algının bir yüzünü yakalar; güvenilir tablo bu yüzlerin üst üste konmasıyla oluşur.

Bu yazı, marka bilinirliği ve tavsiye skoru gibi ayrı ölçüm alanlarına girmeden algının içeriğini ölçmeye odaklanıyor.

Müşteri algısını ölçerken tam olarak neyi ölçeriz?

Aron Culotta ve Jennifer Cutler’a göre tüketici algıları marka değerinin (brand equity) ve dolayısıyla pazarlama stratejisinin önemli bileşenleridir1. Bu algıları çevre dostu olma, besleyicilik ve lüks gibi özelliklere ayırmak, markanın güçlü ve zayıf yönlerini ayrıntılı biçimde görmeyi sağlar1. Algı ölçümünün ilk katmanı bu özellik çağrışımlarıdır (brand associations).

İkinci katman, markanın hangi satın alma durumlarıyla bağ kurduğudur. Ehrenberg-Bass Enstitüsü, alıcıların satın alma anında belleğe ulaşmak için kullandığı ipuçlarını kategori giriş noktaları (category entry points) olarak tanımlar2. Jenni Romaniuk’un 2022 tarihli raporu bu giriş noktalarının nasıl belirleneceğini ve etkinliği zaman içinde izlemek için ölçülebilir göstergelere nasıl dönüştürüleceğini anlatır2. Özellik çağrışımları markanın nasıl göründüğünü, durum çağrışımları ise ne zaman akla geldiğini gösterir. Her iki katmanda da çağrışımın olumlu ya da olumsuz yönü, kaç müşteride bulunduğu ve rakiplerden ne ölçüde ayrıştığı ayrı ayrı değerlendirilir.

Nitel görüşmeler algının hangi yönünü ortaya çıkarır?

Ölçüme başlamadan önce müşterinin markayı hangi kelimelerle düşündüğünü bilmek gerekir. Nielsen Norman Group’tan Maria Rosala ve Kara Pernice, pazar araştırmasında derinlemesine, yarı yapılandırılmış ya da nitel görüşme diye anılan yöntemi ele alır3. Bu yöntem insanların bir konu hakkında ne düşündüğünü, ne hissettiğini ve onları neyin harekete geçirdiğini anlamaya yarar3. Görüşme rehberi, katılımcıyı konuşturacak az sayıda iyi kurgulanmış açık uçlu sorudan oluşur3. Belleği canlandırmak için genel süreçler yerine belirli olaylar sorulur3.

Yöntemin sınırları da belirgindir. Görüşmeler gözlenen davranış yerine katılımcının aktardığı davranışı toplar3. Bu yüzden eksik hatırlamaya ve sosyal beğenilirlik eğilimine (social desirability bias) açıktır; bazı katılımcılar nasıl algılandıklarını önemseyip bilgi saklayabilir3. Görüşmeci çok sayıda yönlendirici soru sorarsa verinin geçerliliği zarar görür3. Nitel görüşme algının sözlüğünü çıkarır, fakat bu sözlüğün ne kadar yaygın olduğunu ölçmek için nicel bir adım gerekir.

Anket ölçekleri algıyı nasıl sayıya dönüştürür?

Algı anketlerinde yaygın kullanılan ölçek türü, Rensis Likert’in 1932’de yayımladığı tutum ölçme tekniğine dayanır4. Likert, önerdiği yöntemin hakem kullanma gereğini ve bundan doğan hataları ortadan kaldırdığını, aynı güvenilirliğe daha az maddeyle ulaştığını yazar4. Beş seçenekli ifadelerin her konumuna 1’den 5’e kadar değer veren basit puanlamanın da esasen aynı güvenilirliği sağladığını gösterir4.

Marka algısı anketinde bu teknik, görüşmelerden çıkan özelliklerin ifadeye dönüştürülmesiyle uygulanır. Katılımcı, “Bu marka uzun ömürlü ürünler üretir” gibi bir ifadeye ne ölçüde katıldığını belirtir. Aynı ifadeler rakip markalar için de sorulduğunda puanlar karşılaştırılabilir hâle gelir. Bir başka biçim, katılımcıya özellik listesi verip her özelliği hangi markalarla ilişkilendirdiğini işaretletmektir. Bu biçim çağrışımın derecesinden çok yaygınlığını gösterir ve çok sayıda markayı kısa sürede karşılaştırmayı kolaylaştırır. Örneklemin gerçek ve potansiyel müşteri kitlesini temsil etmesi, ölçek tasarımı kadar belirleyicidir.

Sosyal dinleme anketin yerini alabilir mi?

Anketlerin zayıf yanı maliyet ve hızdır. Culotta ve Cutler, algıyı izlemeye yönelik anket gibi geleneksel yaklaşımların pahalı ve zaman alıcı olduğunu, sonuçlarının da çabuk eskiyebildiğini belirtir1. Önerdikleri yöntem, markanın Twitter’daki sosyal bağlantılarını inceleyerek özelliğe göre algı puanları çıkarır1. 200’ü aşkın marka ve üç algı özelliği üzerinde yapılan karşılaştırmada otomatik tahminler, doğrudan anketle toplanan verilerle tutarlı biçimde güçlü bir korelasyon gösterdi1.

Oded Netzer ve arkadaşları ise müşterilerin kendi ürünleri ve rakip ürünler hakkında yazdıklarını dinlemeyi önerir5. Forum ve bloglardaki kullanıcı içeriğini metin madenciliği ve anlamsal ağ analiziyle işleyerek pazar yapısı ve rekabet içgörüsü üretirler5. Sedan otomobiller ve diyabet ilaçları üzerinde uygulanan yöntem, tek bir tüketiciyle görüşmeden algı haritaları ortaya çıkardı5. Araştırmacılar bu yapıyı satış ve anket verisinden türetilen geleneksel yapıyla karşılaştırarak geçerliliği sınadı ve anlamlı farkları gösterdi5.

Sosyal dinleme hızlı ve süreklidir, fakat sesini çıkaranları duyar. Sessiz kalan müşterilerin algısını görmek için anketle dengelenmesi gerekir.

Rakip kıyaslı algı haritası nasıl hazırlanır?

Algı haritası (perceptual map), markaları müşterilerin önem verdiği iki ya da daha fazla boyutta konumlandırarak rekabetteki yeri tek bakışta gösterir. Netzer ve arkadaşlarının çalışması bu haritaların kullanıcı içeriğinden de üretilebileceğini ortaya koydu5. Haritanın değeri boyut seçimine bağlıdır. Boyutlar, nitel görüşmelerde satın alma kararını gerçekten etkilediği görülen özelliklerden seçilmelidir.

Hazırlık dört adımda ilerler. Önce karar için belirleyici özellikler belirlenir, ardından aynı katılımcılardan markanın kendisi ve başlıca rakipleri için puan toplanır. Puanlar haritaya yerleştirildiğinde markaların kümelendiği bölgeler ile boş kalan alanlar görünür. Son adımda harita markanın hedeflediği konumla karşılaştırılır ve aradaki fark iletişim ve ürün kararlarına çevrilir. Harita aynı yöntemle düzenli aralıklarla yenilendiğinde algının hangi yöne kaydığı da izlenebilir.

Müşteri algısını ölçmek, markanın kendisi hakkında anlattığı hikâyeyi müşterinin anlattığı hikâyeyle sınamaktır. Görüşme bu hikâyenin dilini, anket yaygınlığını, sosyal dinleme güncelliğini, algı haritası da rekabetteki karşılığını verir. Bu dört kaynağı birbirinden kopuk raporlar olarak okuyan şirket, aynı müşteri hakkında dört ayrı sonuca varabilir. Ölçümün asıl değeri, yöntemler aynı soruya yöneltildiğinde ortaya çıkar.

Sık sorulan sorular.

  • Müşteri algısı hangi aralıklarla ölçülmeli?Kapsamlı anketi her dönemde aynı yöntemle ve düzenli aralıklarla tekrarlamak, sonuçları karşılaştırılabilir kılar. Büyük bir ürün değişikliği, kriz ya da yeniden konumlandırma sonrasında ara ölçüm yapmak ve sosyal dinlemeyi sürekli açık tutmak bu takvimi tamamlar.
  • Küçük bir işletme algı ölçümünü sınırlı bütçeyle nasıl yapabilir?Az sayıda müşteriyle yapılan derinlemesine görüşmeler, mevcut müşterilere gönderilen kısa bir anket ve çevrim içi yorumların düzenli okunması başlangıç için işe yarar bir set oluşturur. Belirleyici olan, aynı soruları zaman içinde yeniden sorabilmektir.
  • Algı ölçümünde en yaygın hata nedir?Markayı rakiplerinden bağımsız ölçmek yaygın bir hatadır, çünkü algı her zaman bir kıyas içinde oluşur. Yönlendirici sorular da sonuçları bozar; görüşmeci çok sayıda yönlendirici soru sorduğunda verinin geçerliliği zarar görür3.

Konuyla ilgili yazılar.

Kaynakça

  1. 1.Aron Culotta ve Jennifer Cutler, “Mining Brand Perceptions from Twitter Social Networks”, Marketing Science, 2016. ideas.repec.org
  2. 2.Ehrenberg-Bass Institute for Marketing Science, “Open-Access Reports”, University of South Australia, 2025. marketingscience.info
  3. 3.Maria Rosala ve Kara Pernice, “User Interviews 101”, Nielsen Norman Group, 2023. nngroup.com
  4. 4.Rensis Likert, “A Technique for the Measurement of Attitudes”, Archives of Psychology, 1932. legacy.voteview.com
  5. 5.Oded Netzer, Ronen Feldman, Jacob Goldenberg ve Moshe Fresko, “Mine Your Own Business: Market-Structure Surveillance Through Text Mining”, Marketing Science, 2012. ideas.repec.org

Danışmanlık

Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.

Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.

Diğer Yazılar