Ahmet Furkan Budak — Stratejik Marka Danışmanı

Makaleler·Pazarlama Ölçümü

Marka Bilinirliği Araştırması Nasıl Yapılır?

· Stratejik Marka Danışmanı ·

Marka bilinirliği araştırması, kategori alıcılarından seçilen temsilî bir örneklemde markanın ne ölçüde hatırlandığını ve tanındığını ölçen yapılandırılmış bir ankettir. Üç klasik ölçü kullanılır, bunlar akla ilk gelen marka (top of mind), yardımsız hatırlama ve yardımlı bilinirliktir2. Araştırmanın değeri, soruların doğru sırayla sorulmasına, örneklemin doğru kitleden seçilmesine ve ölçümün her dalgada aynı yöntemle tekrarlanmasına bağlıdır.

Bilinirlik, marka takip araştırmalarının temel göstergelerinden biridir. Yine de iyi tasarlanmamış bir bilinirlik anketi, markanın gerçek durumundan çok sorunun nasıl sorulduğunu ölçer. Bu yazı, araştırmanın tasarımını kavramdan yoruma kadar adım adım ele alır.

Marka bilinirliği hangi boyutlardan oluşur?

Keller’in müşteri temelli marka değeri (customer-based brand equity) modelinde bilinirlik iki performanstan oluşur, tanıma ve hatırlama1. Tanıma (brand recognition), tüketicinin markayı daha önce görmüş ya da duymuş olarak doğru biçimde ayırt etmesidir1. Hatırlama (brand recall) ise ürün kategorisi, kategorinin karşıladığı ihtiyaç ya da başka bir ipucu verildiğinde markayı bellekten çağırabilmektir1.

Hangisinin daha önemli olduğu kararın verildiği yere bağlıdır. Keller’e göre iki boyutun göreli önemi, tüketicinin kararı mağaza içinde mi dışında mı verdiğiyle ilişkilidir1. Rafta seçilen bir üründe tanıma belirleyici olabilir. Telefonla aranan bir hizmet sağlayıcısında ise markanın kendiliğinden akla gelmesi gerekir. Bilinirliği artırmak, markanın değerlendirme kümesine (consideration set) girme olasılığını da yükseltir1.

Yardımsız, yardımlı ve akla ilk gelen ölçüler nasıl sorulur?

Anket en zor sorudan en kolayına doğru ilerler. İlk soru açık uçludur ve kategori adından başka ipucu vermez. Örneğin katılımcıya “Kargo şirketi denince aklınıza hangi markalar geliyor?” diye sorulur. İlk söylenen marka akla ilk gelen markayı, söylenen bütün markalar yardımsız hatırlamayı verir.

Ardından yardımlı soruya geçilir. Katılımcıya marka adlarından ya da logolarından oluşan bir liste gösterilir ve hangilerini duyduğu sorulur. Bu soru tanımayı ölçer ve genellikle en yüksek oranları üretir. Laurent, Kapferer ve Roussel, aynı kategorideki markalarda bu üç ölçü arasındaki ilişkinin yakın ama belirgin biçimde doğrusal olmadığını gösterdi2. Araştırmacılar süreci öğrencilerin sınav sorularını cevaplamasına benzetir. Markanın zihinsel belirginliği (brand salience) öğrencinin yetkinliğine, sorunun zorluğu sınavın zorluğuna karşılık gelir2.

Bu benzetme, üç ölçünün aynı yapının farklı zorluktaki sınavları olduğunu öne sürer. Ehrenberg-Bass Enstitüsü’nün çalışmayı tekrarladığı araştırma ise modelle bir ölçüdeki skordan diğerini tahmin etmenin mümkün olmadığını gösterdi3. Ölçüler markadan markaya birlikte hareket eder, çünkü bazı markalar diğerlerinden çok daha büyük ve belirgindir3. Bu yüzden rapor üç ölçüyü ayrı ayrı vermeli, birinden ötekini türetmemelidir.

Soru sırası ve biçimi sonucu nasıl etkiler?

Pew Research Center’a göre bir sorunun açık uçlu ya da kapalı uçlu sorulması, yanıtları en çok etkileyen kararlardan biridir5. Kurumun aktardığı, 2008 ABD başkanlık seçimi sonrasında yapılan bir ankette ekonomi seçeneği listede sunulduğunda katılımcıların yüzde 58’i onu seçti5. Aynı soru açık uçlu sorulduğunda ekonomiyi kendiliğinden söyleyenlerin oranı yüzde 35’te kaldı5. Yardımlı ve yardımsız bilinirlik arasındaki uçurum da benzer bir biçim etkisi taşır.

Sıra da sonucu değiştirir. Anketin başındaki sorular sonraki soruların yanıtlarını istenmeden etkileyebilir5. Bu nedenle yardımsız sorular, katılımcı herhangi bir marka adı görmeden önce sorulur. Eleme soruları ve anket daveti de araştırmayı yaptıran markayı açık etmez. Listelerde de sıra etkisi vardır ve telefonda sona yakın, kendi kendine doldurulan ankette başa yakın seçenekler daha çok seçilir5. Liste sırası her katılımcı için rastgele değiştirilir, bu etkiyi ortadan kaldırmaz ama yanlılığı rastgele dağıtır5.

Örneklem nasıl seçilir ve ne kadar büyük olmalıdır?

Örneklem, markanın kendi müşterilerinden çok kategoriyi satın alan ya da alabilecek kişilerden oluşur. Kendi müşteri listesine yapılan bir anket bilinirliği sistematik olarak yüksek gösterir. Hedef kitle yaş, bölge ve kategori kullanımı gibi ölçütlerle tanımlanır ve kotalar bu tanıma göre konur.

Büyüklük, kabul edilebilir hata payına göre belirlenir. Pew’in örneğinde 1.067 kişilik basit rastgele örneklemin hata payı artı eksi 3 yüzde puanıdır6. ABD yetişkin nüfusunun yaklaşık yüzde 15’ini oluşturan Hispanikler gibi bir alt grup, orantılı temsil edildiğinde yaklaşık 160 kişiye düşer ve hata payı artı eksi 8 puana çıkar6. Ağırlıklandırma yanlılığı önlemek için gereklidir ama hata payını da büyütür6. Çevrim içi panellerde internet erişimi olmayanların ankete hiç katılamayacağı da hesaba katılır6.

Brand salience kavramı bilinirlik ölçümünü nasıl genişletir?

Romaniuk ve Sharp, zihinsel belirginliği markanın satın alma durumlarında fark edilme ya da akla gelme eğilimi olarak tanımlar4. Bu eğilim ipucuna bağlıdır, çünkü markayla ilişkili anılara dayanır4. Sharp’a göre akla ilk gelen marka gibi geleneksel ölçülerin ortak zaafı, tek bir ipucu kullanmalarıdır ve bu ipucu ürün kategorisinin adıdır4.

Gerçek satın alma anlarında markayı çağıran ipuçları çok çeşitlidir. Bir kahve markası “sabah işe giderken”, “misafir gelince” ya da “hediye ararken” gibi durumlarda farklı ölçüde akla gelir. Bütün ipuçlarını ölçmek gerekmez, temsilî bir ipucu ve çağrışım örneklemi yeterlidir4. Bu yaklaşım, bilinirlik anketine durum temelli birkaç hatırlama sorusu eklenerek uygulanır.

Sonuçlar nasıl yorumlanır ve izlenir?

Tek bir ölçüm, kıyas olmadan az şey söyler. Sonuçlar rakiplerle ve markanın pazar payıyla birlikte okunur. Ehrenberg-Bass’a göre bilinirlik ölçüleri markanın genel belirginliği ve pazar payıyla gevşek biçimde ilişkilidir3. Payına göre bilinirliği düşük bir marka iletişim eksiğine, bilinirliğine göre payı düşük bir marka ise tercih ya da dağıtım sorununa işaret edebilir. Laurent ve arkadaşları da bu ölçülerin yönetsel kullanımını kategorinin “kilitli” ya da “açık” olduğunun teşhisine bağlar2.

İzleme çalışmalarında yöntem tutarlılığı belirleyicidir. Eğilim ölçerken aynı soru ifadesi kullanılır ve sorunun anketteki yeri korunur5. İki dalga arasındaki farkın hata payı, tek bir tahminin hata payından büyüktür6. İki puanlık bir artış, iletişim başarısı olarak raporlanmadan önce bu ölçüyle sınanır.

Bilinirlik araştırmasının asıl ürünü tek bir yüzde yerine, markanın hangi ipucuyla, kimin zihninde ve rakiplerine göre ne kadar kolay çağrıldığını gösteren bir haritadır. Yardımlı bilinirlikte yüksek, yardımsız hatırlamada zayıf bir marka tanınır ama aranmaz. Bu ayrımı görebilen bir araştırma, iletişim bütçesinin hangi ipucunu güçlendirmeye yöneleceğini de gösterir.

Sık sorulan sorular.

  • Bilinirlik araştırması hangi sıklıkla tekrarlanmalıdır?Sıklık, kategorideki iletişim yoğunluğuna ve bütçe takvimine göre belirlenir. Büyük bir kampanyanın öncesinde ve sonrasında yapılan ölçümler, dalgalar arasındaki fark hata payını aştığında anlamlı bir değişime işaret eder.
  • Logo göstermek ile marka adını okumak aynı sonucu verir mi?Logo görsel tanımayı, ad ise sözel tanımayı ölçer ve iki sonuç farklı çıkabilir. Rafta görsel olarak seçilen ürünlerde logo ya da ambalajla sorulan yardımlı soru, gerçek seçim anına daha yakındır.
  • Yüksek bilinirlik satışın güvencesi midir?Bilinirlik markanın değerlendirme kümesine girme olasılığını artırır1. Satın almayı ise tercih, fiyat ve erişilebilirlik belirler, bu yüzden bilinirlik satışa giden yolun ilk koşulu olarak okunur.

Konuyla ilgili yazılar.

Kaynakça

  1. 1.Kevin Lane Keller, “Conceptualizing, Measuring, and Managing Customer-Based Brand Equity”, Journal of Marketing (Duke Üniversitesi ders kopyası), 1993. people.duke.edu
  2. 2.Gilles Laurent, Jean-Noël Kapferer, Françoise Roussel, “The Underlying Structure of Brand Awareness Scores”, Marketing Science (IDEAS özeti), 1995. ideas.repec.org
  3. 3.Byron Sharp, “Do different awareness measures measure the same thing?”, Ehrenberg-Bass Institute, t.y. marketingscience.info
  4. 4.Byron Sharp, “How to measure Brand Salience”, Ehrenberg-Bass Institute, t.y. marketingscience.info
  5. 5.Pew Research Center, “Writing Survey Questions”, Pew Research Center Methods, t.y. pewresearch.org
  6. 6.Andrew Mercer, “5 key things to know about the margin of error in election polls”, Pew Research Center, 2016. pewresearch.org

Danışmanlık

Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.

Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.

Diğer Yazılar