Ahmet Furkan Budak — Stratejik Marka Danışmanı

Makaleler·Marka Yönetimi

Franchise Markalarında Standartlar Nasıl Korunur?

· Stratejik Marka Danışmanı ·

Franchise markalarında standartlar dört araçla korunur. Bunlar yazılı bir operasyon el kitabı, sürekli eğitim, düzenli denetim ve bu üçünü bağlayan sözleşme hükümleridir. Bu araçlar katı bir kural listesine dönüştüğünde ağ yerel koşullara uyum sağlayamaz. Kalıcı koruma, markanın çekirdek unsurlarını değiştirilemez, çevresel unsurlarını ise kontrollü biçimde esnek tutan bir dengeyle kurulur.

Franchise müşterisi hangi şubeye girerse girsin aynı vaadi bekler. Bir şubedeki kusur, o şubenin sahibinden çok tabeladaki markaya yazılır. Bu nedenle standart yönetimi, franchise sisteminde operasyonel bir ayrıntı olmaktan çıkar ve marka yönetiminin merkezine yerleşir.

Franchise sisteminde standart neden bu kadar belirleyicidir?

Franchise veren, markasını ve iş yapma bilgisini (know-how) franchise alana kullandırır ve ilişki süresince ona destek verir. Bu modelin ekonomik mantığı, markanın kendi sermayesinin tek başına kuramayacağı genişlikte bir ağa aynı müşteri deneyimiyle ulaşmasıdır. Deneyim şubeden şubeye değiştiğinde markanın her yeni şubeye taşıdığı güven de azalır.

Avrupa Franchise Federasyonu’nun (EFF) Avrupa Franchise Etik Kuralları da sorumluluğu iki tarafa paylaştırır. Kurallara göre franchise alan, işin büyümesine ve franchise ağının ortak kimliği ile itibarının korunmasına en iyi çabasını göstermekle yükümlüdür1. Standart bu çerçevede merkezin dayattığı bir kısıt olarak görülmez. Ağdaki her işletmenin değerini koruyan ortak bir varlık olarak tanımlanır.

Operasyon el kitabı neleri kapsamalı?

Operasyon el kitabı (operations manual), markanın iş yapma biçiminin yazılı hâlidir. Yeni bir franchise alan işe bu kitapla başlar, deneyimli bir şube yöneticisi de belirsiz bir durumda ona döner. Kitabın kapsamı, müşterinin markayla temas ettiği her noktayı içerecek genişlikte olmalıdır.

Şube tasarımı ve görünümü, menü ya da ürün yelpazesi, çalışma saatleri, tabelalar, çalışan kıyafetleri, reklam kullanımı ve muhasebe yöntemleri bu kapsamın tipik başlıklarıdır. Malzemelerin onaylı tedarikçilerden alınması ise ürün kalitesinin şubeden şubeye değişmemesini sağlar. Görünüm standartlarının belirli aralıklarla yenilenmesi de el kitabında yer alır, çünkü eskiyen bir şube markanın bütününü eskimiş gösterir.

İyi bir el kitabı kuralın yanında gerekçesini de yazar. Gerekçesini bilen şube yöneticisi, kitapta yazmayan bir durumda da markanın mantığına uygun karar verebilir. El kitabının sürüm numarası, güncelleme tarihi ve değişiklik özeti taşıması da standart tartışmalarını kişisel yorumlardan kurtarır.

Eğitim standartları nasıl taşır?

Yazılı kural, uygulayan insan kadar güçlüdür. EFF etik kuralları, franchise verenin franchise alana başlangıç eğitimi vermesini ve sözleşmenin tüm süresi boyunca ticari ya da teknik destek sağlamasını öngörür1. Aynı metin, know-how’ın uygun bilgilendirme ve eğitim araçlarıyla aktarılmasını ve doğru kullanımının izlenip denetlenmesini ister1.

Eğitim planında her konu için sınıf içi eğitim süresini ve iş başında eğitim süresini ayrı ayrı belirlemek, eğitimin ciddiyetini ölçülebilir kılar. Sınıfta anlatılan bilgi ile tezgâh başında kazanılan beceri farklı şeylerdir. Çalışan devri yüksek sektörlerde ikinci tür eğitimin şube içinde sürekli tekrarlanabilmesi gerekir.

Denetim ve sözleşme hükümleri nasıl kurulmalı?

Denetim, standardın kâğıtta kalıp kalmadığını gösteren temel araçtır. EFF kurallarına göre franchise alan, kavramın kalitesinin ve imajının ürün ve hizmetlerde korunduğunu franchise verenin doğrulamasına izin vermelidir1. Franchise alan, performansın belirlenmesi için franchise verene doğrulanabilir işletme verileri de sunar1.

Denetimin bir sonucu olmalıdır. Bulgu önce şubeyle birlikte hazırlanan bir düzeltme planına bağlanır ve planın uygulanıp uygulanmadığı bir sonraki ziyarette kontrol edilir. Tekrarlayan sapmaların hangi aşamada daha ağır sonuçlar doğuracağı ise önceden yazılı olmalıdır. Kuralları herkes için aynı biçimde uygulanan bir denetim sistemi, şube sahiplerinin gözünde de adil görünür. EFF kurallarına göre sözleşmenin asgari hükümleri arasında franchise verenin sistemi yeni ya da değişen yöntemlere uyarlama hakkı da yer alır1. Bu hüküm, standardın zaman içinde güncellenebilmesini sağlar.

Yerel esneklik ile standart arasındaki denge nasıl kurulur?

Mason ve Cox, İngiltere’de 40 franchise verenle yaptıkları görüşmelere dayanan çalışmada bu gerilimi inceledi2. Yerel iş koşullarındaki farklar, franchise formatının tek tipliğini koruma ihtiyacıyla gerçekten çatışıyordu2. Uyarlamalar formatın çevresel bileşenleriyle sınırlı kaldı ve çekirdek bileşenlerde hiçbir değişiklik yapılmadı2. Franchise verenlerin çoğu franchise alanları önemli bir yenilik kaynağı olarak görüyordu2. Ne var ki franchise alan fikirlerinin tüm sisteme uygulanması vakaların azınlığında görüldü2.

Big Mac, bir franchise alan fikrinin tüm sisteme taşındığı iyi belgelenmiş bir örnektir. AP’nin haberine göre McDonald’s franchise sahibi Jim Delligatti, müşterilerin daha büyük bir sandviç istediğine karar vererek 1967’de Uniontown’daki şubesinde bu ürünü geliştirdi3. McDonald’s başta fikre direndi, çünkü sade menüsü iyi satıyordu3. Ürün 1968’de zincirin ulusal menüsüne girdi3. Haberde görüşü alınan franchise uzmanı Ann Dugan, franchising’de her zaman izlenmesi gereken bir oyun planı bulunduğunu, Delligatti’nin ise müşteriyi tanıdığı için bu planın dışına çıkma fırsatını gördüğünü söyler3.

Bu iki bulgu birlikte okunduğunda yönetim için açık bir model çıkar. Çekirdek unsurlar, yani marka kimliği, ürünün temel kalitesi ve müşteri vaadi, şube düzeyinde değiştirilemez. Çevresel unsurlar ise tanımlı bir sınama sürecinden geçerek uyarlanabilir. EFF kuralları da franchise verenin know-how’ı geliştirmek için franchise alanlardan geri bildirimi teşvik etmesini öngörür1. Yerel bir fikir önce tek şubede sınanır, sonra pilot bölgede ölçülür, başarılıysa el kitabına girer.

Franchise markasında standart, merkezin şubelere gönderdiği bir talimatlar dosyasından çok, ağın birlikte koruduğu bir sözdür. Bu söz el kitabıyla yazılır, eğitimle öğretilir, denetimle sınanır ve sözleşmeyle güvenceye alınır. Yerel deneyimden öğrenmeyi bilen sistem ise standardını donmuş bir kurala çevirmeden korur.

Sık sorulan sorular.

  • Denetim ne sıklıkla ve hangi yöntemle yapılmalı?Sıklık, standarttaki bir bozulmanın müşteriye ne kadar hızlı yansıdığına göre belirlenir. Gıda güvenliği gibi kritik alanlar daha sık ve habersiz denetlenir, görünüm ve hizmet dili gibi alanlar ise gizli müşteri ziyaretleri ve müşteri geri bildirimiyle izlenebilir. Bulguların şubeler arasında karşılaştırılabilir bir puanla raporlanması, denetimi tek seferlik bir kontrolden sürekli bir yönetim aracına dönüştürür.
  • Yeni açılan bir şubede standart nasıl yerleştirilir?İlk haftalar standardın alışkanlığa dönüştüğü dönemdir. Merkezdeki eğitimin ardından deneyimli bir saha ekibinin açılışta şubeyle bir süre birlikte çalışması, el kitabındaki kuralların günlük işe aktarılmasını hızlandırır. Açılıştan sonraki ilk denetimin erken yapılması da sapmaların yerleşmeden düzeltilmesini sağlar.
  • Bir marka franchise vermeye ne zaman hazır sayılır?EFF etik kurallarına göre franchise veren, ağını kurmadan önce iş kavramını ilgili pazarda en az bir yıl boyunca ve en az bir pilot işletmede başarıyla yürütmüş olmalıdır1. Pilot işletme, standardın çoğaltılmadan önce sahada kanıtlandığı yerdir.

Konuyla ilgili yazılar.

Kaynakça

  1. 1.European Franchise Federation, “European Code of Ethics for Franchising”, eff-franchise.com, 2016. eff-franchise.com
  2. 2.Colin Mason ve Juliet Cox, “Standardisation versus adaption: geographical pressures to deviate from franchise formats”, The Service Industries Journal, 27(8), 2007. strathprints.strath.ac.uk
  3. 3.Associated Press, “Michael ’Jim’ Delligatti, Big Mac creator, dead at 98”, CBS News, 2016. cbsnews.com

Danışmanlık

Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.

Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.

Diğer Yazılar