Makaleler·Uluslararası Markalaşma
Türk Markaları Yurt Dışında Nasıl Konumlanmalıdır?
Ahmet Furkan Budak · Stratejik Marka Danışmanı ·
Türk markalarının yurt dışındaki konumu, menşein kendiliğinden bir avantaj ya da engel sayılmasıyla kurulmaz. Doğru konum, ürün kategorisi ile Türkiye imajının hedef pazarda ne ölçüde örtüştüğüne bakılarak belirlenir. Kategori ile ülke imajı birbirini destekliyorsa menşe konumlandırmanın merkezine taşınır. Desteklemiyorsa marka kendi kanıtlarıyla öne çıkar, menşe etikette ve kurumsal bilgide kalır.
Bu tercih markanın adından ambalajına, reklam dilinden kurumsal yapısına kadar birçok kararı etkiler. Araştırmalar menşe etkisinin gerçek ama koşullu olduğunu gösteriyor. Türk şirketlerinin uluslararası deneyimi de bu soruya tek bir doğru cevap vermiyor.
Menşe ülke etkisi tüketici kararını ne kadar belirler?
Menşe ülke etkisi (country-of-origin effect), tüketicinin bir ürünü geldiği ülkeye bakarak değerlendirmesini anlatır. Peterson ve Jolibert’in 1995 tarihli meta-analizi, 52 yayındaki 69 bağımsız çalışmayı ve 1.520 etki büyüklüğünü inceledi1. Araştırmacılar menşe etkisinin ancak kısmen genellenebildiği sonucuna vardı1.
Aynı analizde ortalama etki büyüklüğü kalite ve güvenilirlik algısında .30, satın alma niyetinde .19 çıktı1. Menşe, tüketicinin ürün hakkındaki yargısını satın alma kararından daha güçlü biçimde etkiliyor. Ürünün sözlü bir tanımla sunulduğu deneylerde etki, gerçek ürünün gösterildiği deneylerden büyüktü1. Tek bilgi ipucu verilen çalışmalar da çok ipucu verilenlere göre daha güçlü bir menşe etkisi buldu1.
Bu bulgunun Türk markaları için pratik bir sonucu var. Tüketici ürünü gördükçe, fiyatını, tasarımını ve kullanıcı yorumlarını öğrendikçe menşein ağırlığı azalır. Menşe algısını yönetmenin en güçlü yolu, tüketicinin önüne ürüne dair daha fazla ve daha ikna edici ipucu koymaktır.
Bir başka araştırma, tüketicilerin markaların kökenini sanıldığı kadar bilmediğini ortaya koydu. Samiee, Shimp ve Sharma, tüketicilerin markaların ulusal kökenine dair bilgisinin mütevazı düzeyde kaldığını gösterdi2. Bu bilginin doğruluğu sosyoekonomik durum, yurt dışı seyahat deneyimi ve yabancı dil becerisi gibi değişkenlerle açıklanıyordu2. Hedef pazardaki tüketicinin markayı Türk olarak tanıyıp tanımadığı varsayımla geçiştirilmemeli, araştırmayla ölçülmelidir.
Türkiye algısı hangi kategorilerde avantaj, hangilerinde yük olur?
Roth ve Romeo menşe etkisini ülke ile ürün kategorisi arasındaki uyum üzerinden açıklar3. Önerdikleri çerçevede bir kategorinin önemli boyutları, ülkenin aynı boyutlardaki imajıyla karşılaştırılır. Bu eşleşme ya da uyumsuzluk olumlu da olabilir, olumsuz da3. Yöneticiler ürün ve ülke eşleşmesine bakarak satın alma niyetini öngörebilir ve menşei buna göre yönetebilir3.
Bu yaklaşım “Türkiye algısı” sorusunu tek bir puandan çıkarıp kategori bazında bir profile dönüştürür. Varsayımsal bir pazarda Türkiye’nin işçilik ve fiyat boyutunda güçlü, teknolojik yenilik boyutunda zayıf algılandığını düşünelim. Böyle bir tabloda tekstil markası menşeini rahatça kullanabilir, elektronik markası ise ürün kanıtını öne almayı tercih eder. Aynı ülke imajı iki farklı kategoride iki ayrı stratejiyi haklı çıkarır.
Menşe bilgisi etikette her durumda görünür kalır. Markanın asıl tercihi menşei gizlemek ile göstermek arasında yapılmaz, iletişimde menşee ne kadar ağırlık verileceği üzerine yapılır.
Menşeini öne çıkaran Türk markaları neyi doğru yaptı?
Türk Hava Yolları ülkesini adında taşıyan bir markadır. Guinness Dünya Rekorları, 21 Ekim 2024 itibarıyla 120 ülkeye uçan Türk Hava Yolları’nı en çok ülkeye uçan havayolu olarak kaydetti4. Havayolu kategorisinde ana üs ve onun bulunduğu ülke, hizmetin bir parçasıdır. Aktarma noktası, mutfak ve ağırlama anlayışı ürünün içine girer. Bu durumda menşe saklanacak bir ayrıntı olmaktan çıkar, vaadin kendisine dönüşür.
Bu örneğin öğrettiği şey, menşein ancak ürün deneyimiyle desteklendiğinde güç kazandığıdır. Ülke adını taşıyan bir marka, o ülkeyle ilgili beklentiyi her temas noktasında karşılamak zorundadır. Kategori ile ülke imajı arasındaki uyum zayıfsa aynı strateji markayı korumasız bırakır.
Menşei geri planda tutmak hangi durumlarda doğru karar olur?
Arçelik, Nisan 2024’te küresel faaliyetlerini tek bir uluslararası kurumsal marka olan Beko altında topladığını duyurdu5. Beko kurumsal markası Beko, Grundig, Indesit, Hotpoint, Arctic ve Defy gibi 22 tüketici markasının şemsiyesi oldu5. Şirket 57 ülkedeki bağlı şirketleri ve 13 ülkedeki 45 üretim tesisiyle faaliyet gösteriyor5. Bu yapıda tüketiciyle her pazarda orada yerleşik olan tüketici markası konuşur. Menşe kurumsal bilgide yer alır ama vaadin merkezinde durmaz.
Beyaz eşya gibi kategorilerde tüketicinin önünde enerji sınıfı, garanti ve servis ağı gibi çok sayıda somut ipucu bulunur. Peterson ve Jolibert’in bulgusu, ipucu arttıkça menşein ağırlığının düştüğünü gösteriyordu1. Böyle kategorilerde menşei geri planda tutmak, markanın rekabeti ürün özellikleri ve yerel bilinirlik üzerinden yürütmesine imkân verir.
Üçüncü bir yol da menşe çağrışımı güçlü bir markayı satın almaktır. Yıldız Holding 2007’de Belçikalı çikolata üreticisi Godiva’yı satın aldı6. Bu modelde sahiplik ile algılanan köken birbirinden ayrışır. Tüketicilerin marka kökenlerine dair bilgisinin sınırlı olduğu düşünülürse2, bir sahiplik değişikliğinin markanın taşıdığı köken çağrışımını kendiliğinden silmesi beklenmez.
Menşe kararı hangi adımlarla verilmeli?
İlk adım, hedef pazarda kategorinin önem verilen boyutlarını ve Türkiye’nin bu boyutlardaki imajını ölçmektir. Bu ölçüm hazır ülke sıralamalarına dayanmaz, hedef kategorideki tüketiciyle yapılır. İkinci adım, tüketicinin markanın kökenini bilip bilmediğini ve bu bilginin tercihi nasıl etkilediğini anlamaktır.
Uyum güçlüyse menşe markanın adına, hikâyesine ve ambalajına taşınabilir. Uyum zayıfsa ürün kanıtı, kullanıcı deneyimi ve yerel bilinirlik öne alınır. Karma durumlarda kurumsal marka ile ürün markası arasında görev paylaşımı yapılabilir. Hangi yol seçilirse seçilsin, bir pazarda saklanıp başka pazarda vurgulanan menşe, dijital ortamda aynı tüketiciye çelişkili bir mesaj olarak ulaşabilir.
Türk markalarının yurt dışındaki asıl sınavı Türkiye imajını tek başına düzeltmeye çalışmak yerine, kendi kategorisinde Türkiye’nin hangi özelliğini inandırıcı biçimde taşıyabileceğini bilmektir. Menşe, kategoriyle uyumlu olduğunda markanın elindeki en ucuz kanıttır. Uyumsuz olduğunda ise ürünün kendi sesini bastıran bir gürültüye dönüşür. Bu ayrımı ölçmeden verilen her konum kararı, ya bir fırsatı harcar ya da gereksiz bir yükü yeni pazara taşır.
Sık sorulan sorular.
- “Made in Türkiye” etiketi menşei geri planda tutmaya engel olur mu?Etiket menşe bilgisini görünür kılar ama iletişimin neyi öne çıkaracağını belirlemez. Geri planda tutulan menşe, etikette yer alırken reklam ve ambalaj dilinde ürün kanıtına yer açan menşedir.
- Türkçe bir marka adı yurt dışında kullanılabilir mi?Kullanılabilir, ancak adın hedef dillerde telaffuzu ve çağrışımı önceden sınanmalıdır. Türkçe ad menşei kendiliğinden görünür kıldığı için bu karar menşe stratejisiyle birlikte verilir.
- Menşe vurgusu her pazarda aynı düzeyde mi olmalı?Ülke imajı pazardan pazara değiştiği için vurgunun derecesi de değişebilir. Markanın temel vaadi ve kimliği ise bütün pazarlarda sabit kalmalıdır.
Konuyla ilgili yazılar.
- bir markanın yeni bir ülkeye girerken vermesi gereken kararlar. Menşe kararından sonra pazar seçimi, giriş biçimi ve tescil adımlarını sırasıyla ele alır.
- global markaların yerel kültürlere uyum biçimleri. Standart kimlik ile yerel uyarlama arasındaki dengeyi örneklerle tartışır.
- marka isminin farklı dillerde test edilmesi. Türkçe bir adın yabancı pazarlarda nasıl sınanacağını adım adım anlatır.
- global marka olmanın önündeki engeller. Uluslararası büyümede karşılaşılan engelleri geniş bir kontrol listesi olarak sunar.
- marka konumlandırma yaklaşımı. Menşe tercihini markanın genel konumlandırma kararlarıyla birlikte düşünmeye yardım eder.
Kaynakça
- 1.Robert A. Peterson ve Alain J. P. Jolibert, “A Meta-Analysis of Country-of-Origin Effects”, Journal of International Business Studies, 1995. ideas.repec.org
- 2.Saeed Samiee, Terence A. Shimp ve Subhash Sharma, “Brand Origin Recognition Accuracy, Its Antecedents and Consumers’ Cognitive Limitations”, Journal of International Business Studies, 2005. ideas.repec.org
- 3.Martin S. Roth ve Jean B. Romeo, “Matching Product Category and Country Image Perceptions, A Framework for Managing Country-of-Origin Effects”, Journal of International Business Studies, 1992. ideas.repec.org
- 4.Guinness World Records, “Most countries flown to by an airline”, Guinness World Records, 2024. guinnessworldrecords.com
- 5.Arçelik (PR Newswire), “Arçelik renames its global operations under one corporate brand ’Beko’”, Kyodo News PR Wire, 2024. kyodonewsprwire.jp
- 6.T.C. Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi (AA), “Turkish food producer in global partnership deals”, Invest in Türkiye, 2010. invest.gov.tr
Danışmanlık
Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.
Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.
Diğer Yazılar

