Ahmet Furkan Budak — Stratejik Marka Danışmanı

Makaleler·Pazarlama Stratejisi

Müşteri Persona Çalışması Nasıl Yapılır?

· Stratejik Marka Danışmanı ·

Müşteri persona çalışması, gerçek müşterilerden toplanan araştırma verisindeki ortak hedef, davranış ve ihtiyaçları birkaç kurgusal ama gerçekçi karakterde toplayarak yapılır. Süreç üç aşamadan oluşur. Önce hedef bölümler hakkında nitel ve nicel veri toplanır, ardından bu veride tekrar eden örüntüler karakterlere dönüştürülür, üçüncü aşamada da karakterler ekibin günlük kararlarına bağlanır.

Yöntemin değeri, karakterin kendisinden çok ekibin aynı müşteri resmi üzerinde anlaşmasından gelir. Bu nedenle iyi bir persona belgesi kadar, onun nasıl üretildiği ve nasıl kullanıldığı da sonucu belirler.

Persona yöntemi nereden çıktı?

Kurgusal kullanıcılarla tasarım yapma fikri, Alan Cooper’ın 1999’da yayımlanan The Inmates Are Running the Asylum kitabıyla geniş bir kitleye ulaştı1. Pruitt ve Grudin’e göre soyut kullanıcı temsilleri ilk olarak pazarlamada ortaya çıkmıştır, Cooper ise personaları tasarım sürecine odaklamıştır1. Cooper’ın çıkış noktası, tasarımcıların hedef kullanıcılar hakkında belirsiz ya da çelişkili fikirlere sahip olması ve senaryoları kendilerine benzeyen insanlara göre kurmasıydı1.

Microsoft’ta çalışan Pruitt ve Grudin, yöntemi üç yıl boyunca ürün geliştirmede kullanıp genişlettiklerini anlatır1. Onlara göre persona, nicel ve nitel araştırma yöntemlerinin yerine geçtiğinde zayıflar, bu yöntemleri tamamladığında güçlenir1. Bu bakış, personayı bir yaratıcı yazım alıştırmasından çok araştırma verisini taşıyan bir iletişim aracı olarak konumlandırır.

Persona için hangi veriler toplanmalı?

Pruitt ve Grudin, her persona çalışmasına daha önce yapılmış geniş örneklemli pazar bölümlendirme araştırmalarından başlar1. Öncelikli bölümler saha çalışmaları, odak grupları, görüşmeler ve ek pazar araştırmalarıyla derinleştirilir. Hangi bölümün personaya dönüşeceğine pazar büyüklüğü, geçmiş gelir ve stratejik konum gibi ölçütlerle karar verilir1.

Laubheimer, persona üretimini dayandığı veriye göre üç türe ayırır3. Proto personalar yeni bir araştırma yapılmadan, ekibin mevcut bilgisi ve tahminleriyle oluşturulur. Bu personalar ekibin hatalı varsayımları için bir yankı odasına dönüşebilir3. Nitel personalar 5 ile 30 kullanıcıyla yapılan görüşmelere dayanır ve çoğu ekip için en iyi yaklaşım budur3. İstatistiksel personalar ise geniş bir kullanıcı örneklemine gönderilen anketin istatistiksel analizle kümelenmesinden çıkar3.

Persona belgesinde neler yer almalı?

Nielsen Norman Group personayı, ürünün tipik ya da hedef kullanıcısına ait kurgusal ama gerçekçi bir betimleme olarak tanımlar2. Belgede genellikle ad, yaş, cinsiyet ve fotoğraf, karakteri tek cümlede tanıtan bir ifade, ürünle ilgili deneyim düzeyi, kullanım bağlamı, hedefler ve kaygılar ile karakterin tutumunu yansıtan alıntılar bulunur2.

Asıl ölçüt, her ayrıntının bir karara hizmet etmesidir. Bir bilgi tasarımı etkilemiyor ya da bir kararı kolaylaştırmıyorsa belgeden çıkarılmalıdır2. Bir personanın en sevdiği şarap, şirket içi bir ağ tasarlanırken işe yaramaz, şarap uzmanlarına yönelik bir pazar yerinde ise anlamlı olabilir2. Marka ekipleri için satın alma tetikleyicileri, itirazlar ve güvenilen bilgi kaynakları çoğu zaman demografik süslemeden daha fazla iş görür.

Persona çalışmaları neden başarısız olur?

Pruitt ve Grudin, şirketlerindeki ilk persona denemelerinin dört sorun yaşadığını aktarır1. Karakterler inandırıcı bulunmamıştı, çünkü komite tarafından tasarlanmışlardı ya da veriyle bağları belirsizdi. İletişim zayıftı ve çoğu zaman poster boyutuna büyütülmüş, özgeçmiş benzeri bir belge koridorlara asılmakla yetinilmişti. Karakterlerin nasıl kullanılacağı anlaşılmamıştı ve çalışma yukarıdan destek görmeyen bir taban girişimi olarak kalmıştı1.

Flaherty, en büyük engelin personaların bir silo içinde üretilip ekiplere dayatılması olduğunu belirtir4. Bir diğer yaygın sorun, bir amaç için üretilen personayı başka bir amaçla kullanmaktır. Flaherty’nin bankacılık örneğinde, bütün müşterileri temsil etmek için pazarlama ekibince hazırlanan personalar fatura ödeme ekranının tasarımında yetersiz kalır4. O projenin dar kapsamlı personaları da yeni müşteri kazanımına yönelik pazarlama materyallerinde pek işe yaramaz4.

Persona kararlarda nasıl kullanılır?

Pruitt ve Grudin’e göre persona oluşturmak, hedef kitleye ilişkin varsayımları açık hale getirir ve karar ölçütlerinin görünür kalmasını sağlar1. Yöntem, kimin için tasarım yapıldığını ve dolayısıyla kimin için yapılmadığını da netleştirir1. Bu ikinci işlev, kapsam tartışmalarında ekibe ortak bir dayanak verir.

Toplantılarda personanın adı, dikkate alınması gereken bütün özellik, istek ve davranışların kısaltması haline gelir2. Personalar kullanılabilirlik testlerine katılımcı seçerken şablon olarak ve analitik verisini bölümlere ayırırken de kullanılabilir2. Marka tarafında aynı karakterler mesaj önceliklerini, kanal seçimini ve kampanya testlerinin hangi kitleyle yapılacağını belirlemek için ortak referans işlevi görür.

Persona ile yapılacak iş (jobs to be done) yaklaşımı nasıl birleşir?

Christensen ve arkadaşları, pazarlamacıların müşteri profillerine ve veride bulunan korelasyonlara fazla odaklandığını, müşterinin belirli bir koşulda neyi başarmaya çalıştığına ise yeterince bakmadığını savunur5. Yazarlara göre insanlar bir ürünü bir işi görmesi için tutar. İş iyi görülmezse ürünü bırakıp başka bir seçeneğe yönelirler5.

Makaledeki konut örneği bu farkı somutlaştırır. Detroit bölgesinde küçülmek isteyen alıcıları hedefleyen bir inşaat şirketinin daireleri çok ziyaretçi çekiyor, ancak ziyaretler satışa dönüşmüyordu5. Danışman Bob Moesta’nın alıcılarla yaptığı görüşmeler belirgin bir demografik ya da psikografik profil ortaya koymadı5. Kararı açan ipucu yemek masasıydı. Bir alıcının ifadesiyle, yemek masasıyla ne yapacağını çözdüğü anda taşınmakta özgürleşmişti5.

İki yöntem birbirinin rakibi sayılmamalıdır. Persona kimin karar verdiğini anlatır, yapılacak iş ise o kişinin hangi koşulda hangi ilerlemeyi aradığını gösterir. En işe yarar personalar, demografik ayrıntıların yerine bu işleri, koşulları ve kaygıları merkeze alan karakterlerdir.

Persona çalışmasının başarısı, belgenin ne kadar ayrıntılı göründüğüyle ölçülmez. Ölçü, ekibin bir tartışmada bir karakterin adını anarak aynı müşteriyi düşünebilmesi ve kararını buna göre değiştirebilmesidir. Veriye dayanmayan, ekiple birlikte üretilmeyen ve bir karara bağlanmayan bir persona, duvarda asılı kalan bir posterden öteye geçemez.

Sık sorulan sorular.

  • Bir çalışmada kaç persona oluşturmak gerekir?Pruitt ve Grudin, ürünün kullanım genişliğine göre 3 ile 6 persona arasında bir sayıyı yönetilebilir bulur1. Sayı arttıkça karakterlerin akılda kalması ve kararlarda anılması zorlaşır.
  • Persona ile hedef kitle tanımı arasındaki fark nedir?Hedef kitle tanımı, pazarın hangi bölümüne odaklanılacağını söyler. Persona ise o bölümün içindeki ortak hedef, davranış ve kaygıları ekibin hatırlayabileceği bir karakterde somutlaştırır.
  • Personalar ne zaman güncellenmeli?Ürün, pazar ya da müşteri davranışı belirgin biçimde değiştiğinde güncelleme gerekir. Nielsen Norman Group, yayındaki ürünlerde personaların analitik veriyle sürekli doğrulanan ve iyileştirilen yaşayan belgeler olarak ele alınmasını önerir2.

Konuyla ilgili yazılar.

Kaynakça

  1. 1.John Pruitt, Jonathan Grudin, “Personas: Practice and Theory”, Proceedings of the 2003 Conference on Designing for User Experience (Microsoft Research), 2003. microsoft.com
  2. 2.Taylor Dykes, “Personas Make Users Memorable”, Nielsen Norman Group, 2025. nngroup.com
  3. 3.Page Laubheimer, “3 Persona Types: Lightweight, Qualitative, and Statistical”, Nielsen Norman Group, 2020. nngroup.com
  4. 4.Kim Flaherty, “Why Personas Fail”, Nielsen Norman Group, 2018. nngroup.com
  5. 5.Clayton M. Christensen, Taddy Hall, Karen Dillon, David S. Duncan, “Know Your Customers’ Jobs to Be Done”, Harvard Business Review, 2016. hbr.org

Danışmanlık

Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.

Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.

Diğer Yazılar