Makaleler·Tüketici Davranışı
Markalar Tüketici Psikolojisini Nasıl Kullanır?
Ahmet Furkan Budak · Stratejik Marka Danışmanı ·
Markalar tüketici psikolojisini, insanların karar verirken başvurduğu zihinsel kısa yolları fiyatın, teklifin ve satın alma ekranının tasarımına yansıtarak kullanır. Çapalama, varsayılan seçenek, sosyal kanıt, kayıptan kaçınma ve kıtlık, davranışsal ekonomide en iyi belgelenmiş kısa yollar arasındadır. Aynı ilkeler müşterinin seçimini kolaylaştırmak için de, onu istemediği bir karara itmek için de kullanılabilir.
İkinci kullanım biçimi karanlık örüntü (dark pattern) olarak adlandırılır ve çevrim içi alışverişte yaygındır. Avrupa Komisyonu ile ulusal tüketici kurumlarının 2023 taramasında incelenen 399 çevrim içi mağazanın 148’inde en az bir manipülatif uygulama bulunmuştur5. Bu nedenle tüketici psikolojisinden yararlanmak, bir pazarlama tekniği olduğu kadar bir itibar kararıdır.
Çapalama (anchoring) fiyat algısını nasıl etkiler?
Çapalama, insanların karar verirken ilk karşılaştıkları bilgiye aşırı yaslanma eğilimidir4. Ariely, Loewenstein ve Prelec altı deneyde, tanıdık ürünlere biçilen ilk değerin keyfi çapalardan güçlü biçimde etkilendiğini göstermiştir1. Bazı deneylerde çapa, katılımcının sosyal güvenlik numarasından türetilmiştir. Sonraki değerlendirmeler bu ilk değerle tutarlı ilerlediği için ortaya düzenli bir tercih yapısı varmış gibi bir görüntü çıkar1.
Pazarlamada ilk görülen fiyat, liste fiyatı ya da en pahalı paket, sonraki bütün fiyatların değerlendirildiği referans haline gelir. Gerçek bir değeri temsil eden çapa müşterinin karşılaştırma yapmasına yardım eder. Hiç uygulanmamış bir eski fiyat ise aynı mekanizmayı aldatmaya dönüştürür. Yazarların vardığı sonuç da bu yüzden dikkat çekicidir; piyasa verisinden tahmin edilen talep eğrileri tüketicinin gerçek tercihlerini yansıtmayabilir1.
Varsayılan seçenek (default) neden bu kadar güçlüdür?
Madrian ve Shea, otomatik katılımın çalışanların emeklilik tasarrufu davranışını nasıl değiştirdiğini incelemiştir2. Otomatik katılım altında 401(k) planlarına katılım belirgin biçimde artmıştır. Bu dönemde işe girenlerin önemli bir kısmı şirketin belirlediği katkı oranında ve fon dağılımında kalmıştır, oysa önceki çalışanların çok azı bu seçeneği tercih etmişti2. Yazarlar bu sonucu hem ataletle hem de çalışanların varsayılanı şirketin yatırım tavsiyesi olarak algılamasıyla açıklar2.
Varsayılan seçenek, kişi aktif olarak başka bir şey seçmediğinde geçerli olan sonuçtur3. Thaler ve Sunstein’ın kamu ve özel kurumların seçim özgürlüğünü koruyarak insanları doğru yöne dürtmesi önerisi, İngiltere ve ABD dahil birçok ülkede dürtme birimlerinin kurulmasına yol açmıştır3. Markalar için önerilen paketin işaretli gelmesi, abonelik yenileme ayarı ya da iletişim izinleri birer varsayılan kararıdır. Müşterilerin çoğunun zaten seçeceği seçeneği varsayılan yapmak yardımcı olur. Şirkete yarayan ama müşterinin fark etmeyeceği bir seçeneği işaretli getirmek ise güveni aşındırır.
Sosyal kanıt (social proof) nasıl çalışır?
Sosyal kanıt ilkesine göre insanlar belirli bir durumda doğru davranışı, başkalarının ne yaptığına bakarak belirler4. Bunun arkasında, başkalarının değer verdiği bir şeye daha fazla değer biçme eğilimi olan sürü etkisi (bandwagon effect) bulunur4. Gerçek kullanıcı yorumları, doğrulanmış satış adetleri ya da izinle paylaşılan müşteri listeleri bu ilkenin meşru kullanımlarıdır.
Mathur ve arkadaşlarının yaklaşık 11 bin alışveriş sitesini tarayan çalışması, sınırın nerede aşıldığını gösterir4. Araştırmacılar 275 sitede anlık etkinlik bildirimleri ve kaynağı belirsiz müşteri yorumları gibi sosyal kanıt örüntüleri tespit etmiştir4. Bir bildirim gerçek bir satın almayı yansıtmıyorsa, müşterinin karar için kullandığı bilgi uydurulmuş olur.
Kayıptan kaçınma (loss aversion) teklifleri nasıl biçimlendirir?
Kayıptan kaçınma, insanların bir kaybın olumsuz etkisini eşit büyüklükteki bir kazancın olumlu etkisinden daha güçlü hissetmesidir3. Thaler bu eğilimi sahiplik etkisinin (endowment effect) açıklaması olarak kullanır. Kahneman ve Knetsch ile 1990’da yaptığı deneyde rastgele seçilen katılımcılara dekoratif kupalar dağıtılmıştır3. Kupa verilen katılımcılar ona, kupa verilmeyenlerden daha yüksek değer biçmiş ve kupaların yarısından çok azı el değiştirmiştir3.
Deneme süreleri, iade garantileri ve kişiselleştirilmiş ürün yapılandırıcıları bu etkiden yararlanır. Müşteri ürünü bir süre kendisinin saydığında, vazgeçmek bir kayıp gibi hissedilir. İlke, müşterinin ürünü gerçekten deneyip karar vermesine yardım ettiğinde meşrudur. Kaybetme korkusunu abartan ya da iptali zorlaştıran tasarımlar ise ilkeyi müşteriye karşı çevirir.
Kıtlık (scarcity) mesajları ne zaman yanıltıcı hale gelir?
Kıtlık önyargısı, insanların az bulunan şeylere daha yüksek değer biçme eğilimidir4. Mathur ve arkadaşları 609 alışveriş sitesinde düşük stok ve yüksek talep mesajları gözlemlemiştir4. Araştırmacılar bu mesajların hangilerinin aldatıcı olduğunu ayrıca sınamıştır. 17 sitede stok mesajlarının aldatıcı olduğu görülmüş, bunların 16’sında stok miktarının belirli bir takvime göre düzenli biçimde azaltıldığı anlaşılmıştır4.
Aynı çalışmada 140 alışveriş sitesinde 157 aldatıcı geri sayım sayacı bulunmuştur4. Bu sayaçlarda süre dolduğunda teklif geçerliliğini koruyor ya da sayaç aynı teklifle yeniden başlıyordu4. Kıtlık mesajı gerçek bir kısıtı bildirdiğinde müşteriye zamanında karar verme imkânı tanır. Yapay bir aciliyet ürettiğinde ise satın almayı baskıyla öne çeker.
Etik sınır nerede başlar?
Mathur ve arkadaşları karanlık örüntüleri, kullanıcıları istemedikleri ve zararlı olabilecek kararlara zorlayan, yönlendiren ya da aldatan arayüz tasarımları olarak tanımlar4. Çalışmada 15 türe ve 7 kategoriye ayrılan 1.818 örnek tespit edilmiştir4. Avrupa taramasında 42 sitenin sahte geri sayım sayacı kullandığı, 70 sitenin önemli bilgileri gizlediği ya da görünürlüğünü azalttığı belirlenmiştir5.
Bu tasarımların bedeli kısa vadede görünmez. Sahte bir geri sayım bir satışı öne çekebilir, ama müşteri aynı sayacın ertesi gün yeniden başladığını gördüğünde markanın bütün mesajlarını şüpheyle okumaya başlar. Önceden seçili ek ürünler ve zorlaştırılmış vazgeçme adımları da aynı etkiyi yaratır. Kazanılan tek bir sepet, kaybedilen güvenin yanında küçük kalır.
Pratik bir sınama, müşterinin mekanizmayı tam olarak gördüğünde aynı kararı verip vermeyeceğini sormaktır. Gerçek stok, gerçek popülerlik ve gerçek fiyat geçmişi müşteriye bilgi sağlar. Uydurulmuş sayılar, gizlenmiş maliyetler ve zorlaştırılmış çıkışlar ise kısa vadede satış, uzun vadede güven kaybı üretir.
Tüketici psikolojisi bir markaya müşteriyi yönlendirme gücü verir, bu gücün nasıl kullanıldığı ise markanın karakterini belirler. Bu ilkeleri müşterinin daha kolay ve daha bilgili karar vermesi için kullanan marka, tekrar eden satın almayla karşılık bulur. Aynı ilkeleri müşteriye rağmen kullanan marka ise kısa vadeli bir satış uğruna müşterisinin güvenini kaybeder.
Konuyla ilgili yazılar.
- tüketicinin satın alma kararını nasıl verdiği. Hızlı ve yavaş düşünmenin karar sürecindeki yerini açıklar.
- indirim kampanyalarının marka değerine etkisi. Referans fiyatın ve kampanya beklentisinin uzun vadeli sonuçlarını ele alır.
- bir markanın güvenilir olduğunun nasıl anlaşıldığı. Manipülatif tasarımların aşındırdığı güvenin bileşenlerini tartışır.
- internet yorumlarının marka itibarına etkisi. Sosyal kanıtın en yaygın biçimi olan yorumların yönetimini anlatır.
- alıcıya yarar sağlamayan satışın bedeli. Kısa vadeli satış baskısının markaya uzun vadede çıkardığı faturayı sorgular.
Kaynakça
- 1.Dan Ariely, George Loewenstein, Drazen Prelec, “Coherent Arbitrariness: Stable Demand Curves Without Stable Preferences”, The Quarterly Journal of Economics (EconPapers), 2003. econpapers.repec.org
- 2.Brigitte C. Madrian, Dennis F. Shea, “The Power of Suggestion: Inertia in 401(k) Participation and Savings Behavior”, NBER Working Paper 7682, 2000. nber.org
- 3.The Royal Swedish Academy of Sciences, “Easy Money or a Golden Pension? Integrating Economics and Psychology”, The Prize in Economic Sciences 2017 Popular Science Background, NobelPrize.org, 2017. nobelprize.org
- 4.Arunesh Mathur ve diğerleri, “Dark Patterns at Scale: Findings from a Crawl of 11K Shopping Websites”, Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction (CSCW), 2019. arxiv.org
- 5.European Commission, “Consumer protection: manipulative online practices found on 148 out of 399 online shops screened”, Basın bülteni IP/23/418, 2023. ec.europa.eu
Danışmanlık
Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.
Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.
Diğer Yazılar

