Makaleler·Tüketici Davranışı
İnsanlar Neden Bazı Markaları Kendileriyle Özdeşleştirir?
Ahmet Furkan Budak · Stratejik Marka Danışmanı ·
İnsanlar bir markayı, o markanın taşıdığı anlam kim olduklarını ya da kim olmak istediklerini anlatmalarına yardım ettiğinde kendileriyle özdeşleştirir. Tüketici araştırmalarına göre insanlar markaları kısmen kendi benlik kavramlarını inşa etmek için satın alır1. Bu bağ, markanın sembolik değeri, kişinin ait olduğu ya da uzak durduğu gruplar ve markanın etrafında oluşan topluluk bir araya geldiğinde güçlenir.
Özdeşleşme her kategoride ve her markada ortaya çıkmaz. Bir deterjanı yıllarca alan biri ona sadık olabilir, ama onu kimliğinin bir parçası olarak görmeyebilir. Bu nedenle markalar için asıl soru, müşterinin kendini anlatırken markaya ihtiyaç duyup duymadığıdır.
Benlik kavramı marka seçimini nasıl etkiler?
Escalas ve Bettman’a göre markalar benlik kavramını kurmak için kullanıldığında, benlik ile marka arasında bağlar (self-brand connections) oluşur1. Araştırmacılar markanın anlamının önemli bir kaynağı olarak referans gruplara odaklanır. İki çalışmanın sonucuna göre imajı kişinin ait olduğu grupla örtüşen markalar bu bağı bütün tüketicilerde güçlendirir1.
İmajı uzak durulan bir grupla örtüşen markaların olumsuz etkisi ise kendini bağımsız tanımlayan tüketicilerde daha belirgindir1. Etkiler sembolik değeri yüksek markalarda, daha az sembolik markalara göre daha güçlü çıkmıştır1. Bu bulgular, özdeşleşmenin büyük ölçüde markayı kimlerin kullandığına dair algıdan beslendiğine işaret eder. Bir markanın kullanıcı imajı, en az ürün özellikleri kadar yönetilmesi gereken bir varlıktır.
Yönetim açısından bu, kullanıcı imajının düzenli olarak izlenmesi anlamına gelir. Marka araştırmalarına markayı kimlerin kullandığına dair sorular eklemek, müşterilerin markayı hangi grupla ilişkilendirdiğini ortaya çıkarır. Bu cevap hedeflenen grupla örtüşmüyorsa iletişimdeki yüzler, iş birlikleri ve görünür kullanıcılar yeniden düşünülmelidir.
Genişletilmiş benlik (extended self) neyi anlatır?
Russell Belk’in 1988’de önerdiği genişletilmiş benlik kavramı, insanların benliklerini sahip oldukları ve tükettikleri nesneler aracılığıyla genişlettiği fikrine dayanır2. Belk 2013’te kavramı dijital dünyaya uyarlarken teknolojik değişimlerin tüketme, kendini sunma ve iletişim kurma biçimlerimizi köklü biçimde etkilediğini yazar2. Ona göre dijital dünya, birçok yeni tüketim nesnesiyle çok daha geniş bir kitleye ulaşan yeni benlik genişletme yolları açar2. Belk, kavramın bazı yeniden formülasyonlar gerektirse de temel olarak canlılığını koruduğunu vurgular2.
Bu perspektif markalara iki şey söyler. İlki, özdeşleşmenin satın alma anında bitmediği, ürünün kullanımı ve sergilenmesiyle sürdüğüdür. İkincisi, dijital ortamda paylaşılan fotoğraflar, oluşturulan listeler ve profiller de benliğin uzantısı haline geldiği için markanın görünür olduğu her dijital temas kimlik anlatısının bir parçasıdır.
Markalar kimlik sinyali olarak nasıl işler?
Berger ve Heath, tüketicilerin istedikleri kimliği etkili biçimde iletebilmek için çoğu zaman başkalarından farklı seçimler yaptığını öne sürer3. Dört çalışmada katılımcılar, kimliği simgelediği düşünülen alanlarda çoğunluktan ya da başka sosyal gruplardan ayrışmaya daha yatkın davranmıştır3. Müzik ve saç modeli bu alanlara örnektir, sırt çantası ya da müzik seti ise kimlikle daha az ilişkilendirilen alanlar olarak karşılaştırmaya alınmıştır3.
Kimlik alanlarında katılımcılar çoğunluğun tercih ettiği seçeneklerden kaçınmış, çoğunluğun da paylaştığı tercihlerini bile bırakmıştır3. Yazarlara göre insanlar kısmen istemedikleri bir kimliği yansıtmamak için farklılaşır3. Bu durum, sembolik bir markanın büyürken karşılaştığı riski açıklar. Marka, çekirdek kitlesinin kendini ayırmak istediği bir grupla özdeşleşmeye başladığında, onu kimlik sinyali olarak kullananlar uzaklaşabilir.
Bu riski yönetmenin yolu büyümekten kaçınmak yerine anlamı korumaktır. Marka yeni kitlelere açılırken çekirdek kullanıcılarının kendini tanıdığı sembolleri, ritüelleri ve tonu sürdürebilir. Farklı kitleler için ayrı ürün hatları ya da alt markalar, ana markanın kimlik sinyalini sulandırmadan büyümeye alan açabilir.
Marka topluluğu özdeşleşmeyi nasıl güçlendirir?
Muniz ve O’Guinn marka topluluğunu, bir markanın hayranları arasındaki yapılandırılmış sosyal ilişkilere dayanan, coğrafi sınırı olmayan özel bir topluluk olarak tanımlar4. Yazarların Ford Bronco, Macintosh ve Saab çevresindeki topluluklar üzerine yaptığı çalışmada üç geleneksel topluluk göstergesi öne çıkmıştır4. Bunlar ortak bilinç, ritüeller ve gelenekler ile ahlaki sorumluluk duygusudur4.
Fournier ve Lee’nin aktardığı Harley-Davidson örneği bu göstergelerin işletme stratejisine nasıl dönüştüğünü gösterir. Şirket 1983’te yok olma tehlikesiyle karşı karşıyaydı ve sonraki toparlanmanın merkezinde bir marka topluluğu kurma kararlılığı vardı5. Topluluk etkinliklerinde dışarıdan tutulan kişiler yerine şirket çalışanları görev aldı. Pek çok çalışan motosiklet sürücüsü oldu, pek çok sürücü de şirkete katıldı5.
Aynı yazarlar topluluğun markaya hizmet etmek için var olduğu varsayımına karşı çıkar. İnsanlar çoğu zaman markanın kendisinden çok marka üyeliğinin sağladığı sosyal bağlarla ilgilenir5. Topluluklar ayrıca doğası gereği politiktir ve kendini tanımlamak için bir dış gruba ihtiyaç duyar5. Özdeşleşme bu yüzden bir aidiyet kadar bir ayrışma duygusunu da içerir.
Markayla kurulan bağ bir ilişki gibi yönetilebilir mi?
Fournier, Dobscha ve Mick, ilişki pazarlamasının yaygınlaştığı dönemde şirketlerle tüketiciler arasındaki ilişkilerin en iyi ihtimalle sorunlu olduğunu yazar6. Onlara göre ilişki kurmak iki tarafın da gönüllü katılımını ve karşılıklılığı gerektirir6. İnsanlar kişisel hayatlarında az sayıda yakın ilişki sürdürür, şirketler ise müşteriden dostluk, sadakat ve saygı isterken çoğu zaman aynısını geri vermez6.
Bu eleştiri özdeşleşmenin sınırını çizer. Müşteri bir markayı kimliğine katmayı kendisi seçer, marka bu bağı talep edemez. Markanın yapabileceği, anlamını tutarlı tutmak, kullanıcılarının birbirine bağlanabileceği alanlar açmak ve verdiği sözü karşılıksız bırakmamaktır.
İnsanlar markalarla, markalar kendilerine bir şey anlatma imkânı verdiği için özdeşleşir. Bu imkânı yöneten marka, bir ürün satmanın ötesinde müşterisine bir dil sunar. O dil tutarlı kaldıkça müşteri markayı kendi hikâyesinde tutar, anlamı bulanıklaştığında ise başka bir markayla kendini anlatmanın yolunu arar.
Sık sorulan sorular.
- Marka özdeşleşmesi ile marka sadakati arasındaki fark nedir?Sadakat tekrar satın alma davranışını anlatır ve alışkanlıkla ya da erişim kolaylığıyla da oluşabilir. Özdeşleşme ise markanın kişinin kendini tanımlama biçimine girmesidir ve genellikle daha az sayıda markada görülür.
- Özdeşleşme hangi kategorilerde daha olasıdır?Başkalarının görebildiği ve kişinin zevkini ya da değerlerini dışa yansıtan kategorilerde özdeşleşme daha olasıdır. Görünmeden tüketilen ve işlevi öne çıkan kategorilerde bağ çoğunlukla memnuniyet ve alışkanlık düzeyinde kalır.
- Küçük bir marka topluluk kurmaya nereden başlamalı?Fournier ve Lee, topluluk bağlarının havuz, ağ ve merkez olmak üzere üç biçimini aktarır. Bunlar içinde üyeler arasındaki birebir ilişkilere dayanan ağları en güçlü ve en istikrarlı biçim olarak görürler5. Küçük bir marka için bu, müşterilerini markaya bağlamaktan önce birbirleriyle tanıştıracak ortamlar yaratmak anlamına gelir.
Konuyla ilgili yazılar.
- marka topluluğu kurmanın gerçek koşulları. Topluluk fikrinin pratikte nasıl karşılık bulduğunu sorgulayan kısa bir değerlendirme sunar.
- müşterilerin bir markaya neden daha fazla para ödediği. Sinyal ve statünün fiyat primindeki payını ele alır.
- lüks marka ile premium marka arasındaki fark. Sembolik değerin konumlandırmadaki yerini kavramsal olarak ayırır.
- marka kimliğinin nasıl oluşturulduğu. Müşterinin özdeşleşebileceği tutarlı bir anlamın temellerini anlatır.
Kaynakça
- 1.Jennifer Edson Escalas, James R. Bettman, “Self-Construal, Reference Groups, and Brand Meaning”, Journal of Consumer Research (EconPapers), 2005. econpapers.repec.org
- 2.Russell W. Belk, “Extended Self in a Digital World”, Journal of Consumer Research (EconPapers), 2013. econpapers.repec.org
- 3.Jonah Berger, Chip Heath, “Where Consumers Diverge from Others: Identity Signaling and Product Domains”, Journal of Consumer Research (EconPapers), 2007. econpapers.repec.org
- 4.Albert M. Muniz, Thomas C. O’Guinn, “Brand Community”, Journal of Consumer Research (EconPapers), 2001. econpapers.repec.org
- 5.Susan Fournier, Lara Lee, “Getting Brand Communities Right”, Harvard Business Review, 2009. hbr.org
- 6.Susan Fournier, Susan Dobscha, David Glen Mick, “Preventing the Premature Death of Relationship Marketing”, Harvard Business Review, 1998. hbr.org
Danışmanlık
Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.
Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.
Diğer Yazılar

