Ahmet Furkan Budak — Stratejik Marka Danışmanı

Makaleler·İş Dünyası ve Markalaşma

Şirketler Hangi Koşullarda Yeniden Markalaşma Kararı Almalıdır?

Yeniden markalaşma, logoyu tazelemekten çok daha geniş bir stratejik karardır. Birleşme, sahiplik değişimi, iş modelinin genişlemesi ve itibar kaybı bu kararı haklı kılabilir. Gerekçesi zayıf bir isim değişikliği ise yıllar içinde biriken marka değerini riske atar.

· Stratejik Marka Danışmanı ·

Bir şirketin adını, logosunu ya da konumlandırmasını değiştirmesi, yönetim kurullarının en görünür kararlarından biridir. Karar kamuya açıldıktan sonra geri almak zordur. Maliyeti de tabelalardan çalışan alışkanlıklarına kadar uzanır. Bu yüzden asıl soru, şirketin yeni bir görünüme ihtiyaç duyup duymadığından çok, hangi koşulların bu riski göze almayı haklı kıldığıdır.

Akademik literatür bu soruya net bir başlangıç noktası sunar. Muzellec ve Lambkin’in 166 şirketi kapsayan çalışması, yeniden markalaşma kararının en çok yapısal değişimlerle, özellikle birleşme ve satın almalarla tetiklendiğini gösterir1. Aynı çalışma, görsel estetikteki değişimin marka değerine etkisinin çalışan davranışı gibi etkenlerden daha sınırlı kaldığını da ortaya koyar1. Bu bulgu, yeniden markalaşmayı bir tasarım projesine indirgeyen yaklaşımların neden hayal kırıklığı yaratabildiğini anlamaya yardım eder.

Yeniden markalaşmanın üç katmanı.

Uygulamada yeniden markalaşma çoğu zaman isim değişikliğiyle eş tutulur. Merrilees ve Miller, kurumsal yeniden markalaşmanın kuramsal çalışmalarda ihmal edildiğini vurgulayarak altı ilke önerir2. Kanadalı bir deri ürünleri perakendecisi üzerindeki vaka çalışması, temel değerlerin korunmasının ve paydaş desteğinin süreci belirlediğini gösterir2.

Kapsamı üç katmanda düşünmek karar kalitesini artırır. İlk katman görsel kimliktir; logo, renk ve tipografi bu düzeyde yenilenir. İkinci katman isim ve marka mimarisidir; şirketin kendisini ve alt markalarını nasıl adlandırdığı burada değişir. Üçüncü katman konumlandırmadır; şirketin kime, hangi vaatle seslendiği yeniden tanımlanır.

Bu ayrım, müdahalenin büyüklüğünü sorunun büyüklüğüyle eşleştirmeye yarar. Eskiyen bir görsel dil yeni bir isim gerektirmeyebilir. Buna karşılık iş modelini kökten değiştiren bir şirket için logoyu yenilemek yetersiz kalır.

Birleşme ve sahiplik değişimi.

Yapısal değişimler, yeniden markalaşmanın en savunulabilir gerekçesidir. İki şirket birleştiğinde eski kimliklerden birini seçmek, taraflardan birinin kültürünü geri plana itebilir. Fiat Chrysler Automobiles ile Groupe PSA, Temmuz 2020’de birleşik grubun adının Stellantis olacağını duyurdu3. Açıklamaya göre isim, yıldızlarla parlamak anlamındaki Latince stello fiilinden türetildi. Yeni ad grup düzeyinde kurumsal marka olarak kullanılacak, grubu oluşturan markaların adları ve logoları değişmeyecekti3.

Bu tercih, kurumsal marka ile ürün markaları arasındaki sınırı korur. Tüketicinin tanıdığı markalar yerinde kalır. Yatırımcı ve çalışan içinse yeni bir ortak çatı kurulur.

Sahiplik değişimi de benzer bir mantık izler. BBVA, Nisan 2019’da markasını dünya genelinde birleştireceğini ve Türkiye’deki iştiraki Garanti’nin adının Garanti BBVA olacağını açıkladı4. Grup bu adımı, müşterilerine tutarlı bir deneyim ve ortak bir değer önerisi sunma hedefiyle ilişkilendirdi4. Garanti örneğinde köklü yerel isim korunmuş, grubun adı yanına eklenmiştir. Kanaatimce bu yöntem, yerel güveni zayıflatmadan grup kimliğini görünür kılmanın ölçülü bir yoludur.

İş modeli büyüdüğünde isim dar kalabilir.

Bazı şirketler için sorun, ismin faaliyet alanını artık karşılamamasıdır. Apple, Ocak 2007’deki Macworld fuarında adındaki Computer kelimesini bırakarak Apple Inc. adını alacağını açıkladı5. Steve Jobs değişikliği, yeni Apple TV ve iPhone duyurularının hemen ardından paylaştı. Gerekçesini de Mac, iPod, Apple TV ve iPhone arasında sadece birinin bilgisayar olmasıyla açıkladı5. İsim, şirketin girdiği yeni kategorileri kapsayacak biçimde genişletilmişti.

Dunkin’ Donuts, Eylül 2018’de Donuts kelimesini logo ve marka kullanımından çıkaracağını açıkladı. Değişiklik Ocak 2019’da yürürlüğe girecekti6. Şirket bu adımı, içecek odaklı ve hareket hâlindeki müşteriye hizmet eden lider marka olma hedefine bağladı6. Wharton’daki değerlendirmeye göre içecekler o dönemde satışların yüzde 60’ını oluşturuyordu7. Şirket, 1973’ten beri kullandığı pembe ve turuncu renkleri ve yazı karakterini koruyarak tanınırlığı sürdürdü6.

Marka eskimesi her zaman köklü bir isim değişikliği gerektirmez. Wharton’daki değerlendirme, şirketi modernleştirmeyi isim değişikliğinin nedenleri arasında sayar7. Örneklerden biri, restoran zincirinin 1991’de adındaki fried, yani kızarmış kelimesinden kurtulmak için KFC kısaltmasına geçmesidir7. Walmart ise adını büyük harflerden küçük harflere taşıyarak yıldız logosunu öne çıkardı7. Bu iki örnek, bir markanın eskimiş görünen bir çağrışımdan uzaklaşırken tanınırlığını koruyabileceğine işaret ediyor.

İtibar kaybı ve yeni bir isim arayışı.

İtibar krizleri, yeniden markalaşmanın en tartışmalı gerekçesidir. Wharton’daki pazarlama akademisyenleri, olumsuz bir olaydan uzaklaşmayı isim değişikliğinin nedenleri arasında sayar. ValuJet’in 1996’da Florida Everglades’teki kazadan kısa süre sonra AirTran adını almasını örnek verirler7.

Philip Morris Companies’in Altria Group adını alması da bu çerçevede incelenmiştir. Smith ve Malone, şirketin iç belgelerine dayanarak isim değişikliğinin kurumsal imajı iyileştirme planının parçası olduğunu ortaya koyar8. Yazarlara göre bu değişiklikler on yılı aşkın bir süredir planlanıyordu8.

Finans literatürü isim değişikliğinin etkisini daha temkinli okur. Horsky ve Swyngedouw, isim değiştiren firmaların çoğunda performansın iyileştiğini bulmuştur. En büyük iyileşme, değişiklik öncesinde performansı görece zayıf olan sanayi ürünü üreticilerinde görülmüştür9. Yazarlar bu sonucu, isim değişikliğinin performansı iyileştirecek başka adımların da geleceğine dair bir sinyal olmasıyla açıklar9. Bu tablo, yeni ismin arkasında somut bir değişim bulunduğunda anlam kazandığına işaret ediyor.

Tartışmalı örneklerin bıraktığı dersler.

Her yeniden markalaşma beklenen karşılığı bulmaz. Gap, yeni logosunu tanıttıktan kısa süre sonra geri adım attı. Şirket 11 Ekim 2010 tarihli açıklamasında, müşterilerin mavi kutulu logoya bağlılığını defalarca dile getirdiğini ve yeni logoyu gap.com’da artık kullanmayacağını bildirdi10.

IHOP’un burgerlerine dikkat çekmek için geçici olarak IHOB adını kullanması da sosyal medyada yaygın alay konusu oldu. Wharton’daki değerlendirme bu deneyimi, yeniden markalaşmanın her zaman işe yaramadığının bir hatırlatıcısı olarak aktarır7.

Twitter’ın X’e dönüşümü daha yakın tarihli ve tartışmalı bir örnektir. Al Jazeera’nın 23 Temmuz 2023 tarihli haberine göre Elon Musk, kuş logosunun X ile değiştirileceğini açıkladı11. Musk, platformu bir yıl önce 44 milyar dolara satın almıştı. Daha önce de bu satın almanın X adlı, her işi tek çatıda toplayan bir uygulamanın yaratılmasını hızlandıracağını söylemişti11. Haberde görüşüne başvurulan bir uzman, değişikliğin kullanıcı, reklamveren ya da pazar sorunlarıyla ilgisi bulunmadığını söyledi. Bir başka uzman, uygulamanın bulunması zorlaşırsa kullanımın zarar görebileceği uyarısında bulundu11. Bu örnek, gerekçenin şirket içinde açık, paydaşlar açısından ise belirsiz kalabileceğini gösteriyor.

Karar masasında sorulması gereken beş soru.

İlk soru yapısal değişimle ilgilidir. Birleşme, satın alma, ayrışma ya da sahiplik değişimi şirketin kimliğini fiilen değiştirmişse yeniden markalaşma ertelenemez bir gündem hâline gelir. İkinci soru strateji ile isim arasındaki uyumdur. İsim, şirketin bugünkü ve hedeflediği faaliyet alanını daraltıyorsa değişim gerekçelidir.

Üçüncü soru, sorunun kaynağını hedefler. İtibar kaybı ürün, hizmet ya da yönetim davranışından doğuyorsa yeni isim sorunu ertelemekten öteye geçmez. Dördüncü soru korunacak varlıklarla ilgilidir. Dunkin’ renklerini ve yazı karakterini koruyarak değişimi tanınırlık kaybı yaşamadan yönetmeye çalıştı. Stellantis de grubu oluşturan markaların adlarına ve logolarına dokunmadı.

Beşinci soru sürecin sahiplenilmesidir. Muzellec ve Lambkin, kurumsal yeniden markalaşmanın bütüncül biçimde yönetilmesi ve tüm paydaşlarca desteklenmesi gerektiğini hatırlatır1. Merrilees ve Miller da paydaş desteğini başarılı yeniden markalaşmanın ilkeleri arasında sayar2. Çalışanların yeni vaadi davranışa dönüştürmediği bir değişim, kâğıt üzerinde kalır.

Kanaatimce yeniden markalaşmanın en güvenilir ölçütü, yeni ismin şirketin zaten yaşamakta olduğu bir dönüşümü adlandırıp adlandırmadığıdır. Değişimi önceleyen isimler, şirkete henüz yerine getirmediği bir sözün yükünü bindirir. Değişimi izleyen isimler ise var olan bir gerçeği görünür kılar. Arama motorlarından uygulama mağazalarına kadar her temas noktasının markayı adıyla eşleştirdiği bir ortamda, eski ismin dijital izini yönetmek de artık bu kararın ayrılmaz parçasıdır.

Kaynakça

  1. 1.Muzellec, L. ve Lambkin, M. (2006). Corporate rebranding: destroying, transferring or creating brand equity?. European Journal of Marketing, 40(7/8), 803-824. Emerald. emerald.com
  2. 2.Merrilees, B. ve Miller, D. (2008). Principles of corporate rebranding. European Journal of Marketing, 42(5/6), 537-552. Emerald. emerald.com
  3. 3.FCA ve Groupe PSA (2020). STELLANTIS: The Name of the New Group resulting from the Merger of FCA and Groupe PSA. Automotive World. automotiveworld.com
  4. 4.BBVA (2019). BBVA to unify its brand worldwide, changes its logo. BBVA. bbva.com
  5. 5.Honan, M. (2007). Apple drops ’Computer’ from name. Macworld. macworld.com
  6. 6.Dunkin’ Brands (2018). Welcome to Dunkin’: Dunkin’ Donuts Reveals New Brand Identity. Franchising.com. franchising.com
  7. 7.Knowledge at Wharton (2018). Five Reasons to Rename Your Company. The Wharton School, University of Pennsylvania. knowledge.wharton.upenn.edu
  8. 8.Smith, E. A. ve Malone, R. E. (2003). Altria means tobacco: Philip Morris’s identity crisis. American Journal of Public Health, 93(4), 553-556. IDEAS/RePEc. ideas.repec.org
  9. 9.Horsky, D. ve Swyngedouw, P. (1987). Does It Pay to Change Your Company’s Name? A Stock Market Perspective. Marketing Science, 6(4), 320-335. IDEAS/RePEc. ideas.repec.org
  10. 10.Gap Inc. (2010). Gap Listens to Customers and Will Keep Classic Blue Box Logo. Gap Inc. Newsroom. gapinc.com
  11. 11.Al Jazeera (2023). Twitter changes logo to ’X’, replacing blue bird symbol. Al Jazeera. aljazeera.com

Danışmanlık

Markanız için doğru adımı birlikte belirleyelim.

Marka Masası’nda strateji, konumlandırma ve büyüme kararlarınızı birebir ele alıyoruz.

Diğer Yazılar